گندم نان Triticum aestivum یکی از مهمترین محصولات غذایی در مقایسه با سایر محصولات است. خاستگاه اولیه گندم خاورمیانه است که ازآنجا به سایر مناطق گسترشیافته است. گندم محصولی استراتژیک و منبع تغذیهای غنی و اقتصادی میباشد که منبع غذایی اصلی حدود 40 درصد از مردم جهان است و کالری مورد نیاز 20 درصد از مردم را تامین میکند. گندم به خاطر ساختار ژنتیکی و تنوع ژنتیکی بالا، با انواعی از شرایط محیطی در جهان سازگاری دارد که تولید دانه یکی از مهمترین اهداف تولید گندم است. پیشرفتهای اصلی در اصلاح گندم شامل چگونگی افزایش عملکرد و حفظ گیاه در مقابل تنشهای غیر زیستی و زیستی است که بهطور متوسط باعث کاهش 25 درصدی عملکرد میشوند. بسیاری از محققان با استفاده از نشانگرهای مورفولوژیکی و فیزیولوژیکی تنوع ژنتیکی را در ارقام و ژنوتیپهای گندم گزارش کردند. امروزه آگاهی از تنوع ژنتیکی و مدیریت منابع ژنتیکی بهعنوان اجزاء مهم پروژههای اصلاح نباتات تلقی میشود. به منظور بررسی و مقایسه تنوع ژنتیکی و ارتباط برخی صفات زراعی در 158 رقم گندم در قالب طرح آگمنت کامل تصادفی به سه بلوک و در مزرعه تحقیقاتی مرکز تحقیقات ایلام در سال زراعی ٩٩-١٣٩٨ در شرایط آبی کشت شدند. صفات اندازهگیری شده مورفولوژیک، فیزیولوژیک و فنولوژیک شامل ارتفاع گیاه، طول سنبله، طول ریشک، طول پدانکل، پنجه بارور، پنجه غیربارور، ارتفاع، تاریخ رسیدگی و وزن هزار دانه بودند، نتایج تجزیه واریانس نشان داد که در بین ارقام بررسی شده از نظر اکثر صفات تفاوت معنیدار وجود داشت. نتیجه مقایسه میانگین نشان داد رقم (DARI160) بیشترین وزن هزار دانه را به خود اختصاص داد و کمترین وزن هزار دانه را ژئوتیپ (Mihan) دارا بود. در مبحث ارتفاع، ژئوتیپ(Arvand) دارای بیشترین ارتفاع و ژئوتیپ (DARI183) کوتاهترین ارتفاع را در بین ارقام مورد بررسی داشت. در نتیجه بلندترین پدانکل در ژئوتیپهای (Chamran-5) مشاهده شد و کوتاهترین طول پدانکلها نیز به ترتیب ژئوتیپهای (Dayhim)، (DARI182) و (Darab 3) بودند. در بررسی ژئوتیپ (MV-19) دارای بیشترین طول و ژئوتیپ (DN-15) دارای کوتاهترین سنبلهها بود. در بررسی طول ریشک بلندترین ریشک در ژئوتیپ (Kaveh) با 65/13 سانتیمتر بود، همچنین ژئوتیپ های (Atrak)، (Darya)، (Navid)، (Shiroodi)، و (Zarrin) همگی با میانگین صفر (0) سانتیمتر کوتاهترین ریشک گزارش شد. رقم (Arvand) بیشترین دوره رسیدگی را با میانگین 193روز به خود اختصاص داد. کمترین دوره رسیدگی در رقم (Fontana) به مدت 170 روز ثبت شد. رقم (Arvand) بیشترین تعداد پنجه بارور را با میانگین 9/6 به خود اختصاص داد و کمترین تعداد پنجه بارور در ارقام (INIA 68) و (INIA 69) با میانگین 1 ثبت شد. رقم (Darab 2) بیشترین تعداد پنجه غیربارور را با میانگین 167/1 به خود اختصاص داد. کمترین تعداد پنجه غیربارور در ارقام(Azar 2) ، (Azar 6)، (MV-17) و (MV-21) با میانگین (0) ثبت شد. در بررسی ضریب همبستگی این نتیجه حاصل شد که صفت ارتفاع بیشترین همبستگی مثبت را با مؤلفه اول دارا بود و نیز صفت تاریخ رسیدگی، طول ریشک و پنجه غیربارور به ترتیب بیشترین تأثیر یا همبستگی منفی را با این مؤلفه اصلی دارا بودند. همچنین صفتهای طول سنبله و سپس تاریخ رسیدگی بیشترین همبستگی مثبت را با این مؤلفه اصلی (دوم) داشتند و همچنین از نظر بیشترین همبستگی منفی با مؤلفه اصلی دوم به ترتیب صفات طول پدانکل و وزن هزار دانه بودند. تجزیه خوشه ای ارقام را بر اساس صفات مورد مطالعه را در فاصله 28 و به عبارتی در میزان شباهت 95 در چهار گروه مجزا قرار داد که ژنوتیپ Roshan با ژنوتیپ Shanghai #8 در بیشترین فاصله از هم قرار داشتند.
