چکیده مبسوط مقدمه در بسیاری از مناطق خشک، نیاز به شناسایی ژنوتیپهای گیاهی می باشد که بتوانند با آبیاری محدود، عملکرد را حفظ یا افزایش دهد. کنجد در محیطهای خشک و نیمهخشک که بارش نامنظم است و منابع آبی محدود میباشد، محصول روغنی مهمی است. ارزیابی تنوع ژنتیکی در پاسخ به خشکی در میان رقمهای کنجد میتواند کاندیداهایی با عملکرد پایدار در تنش خشکی را نشان دهد و استراتژیهای بهبود نژادی و مدیریت زراعی را مشخص کند. این مطالعه به غربالگری رقمهای کنجد برای تحمل خشکی میپردازد و روابط بین صفات رویشی، مؤلفههای عملکرد و عملکرد نهایی دانه را تحت رژیمهای آبیاری روشن میسازد. مواد و روشها با توجه به اهمیت شناسایی ارقام متحمل کنجد برای مناطق خشک و نیمهخشک، این پژوهش با هدف غربالگری رقمهای مختلف کنجد تحت تنش خشکی در سال 1400 در شهرستان درهشهر استان ایلام اجرا گردید. آزمایش بهصورت کرتهای خردشده در قالب طرح پایه بلوکهای کامل تصادفی با سه تکرار انجام شد. تیمارهای آزمایشی شامل دو سطح آبیاری تنش خشکی و بدون تنش)شاهد( بهعنوان فاکتور اصلی و شش رقم کنجد شامل اولتان، داراب 1، رقم بومی، یلووایت، هلیل و رقم آمریکایی بهعنوان فاکتور فرعی بودند. نتایج نتایج نشان داد که تنش خشکی اثر معنیداری بر ارتفاع بوته، ارتفاع اولین گره، تعداد دانه در کپسول، وزن خشک کل و عملکرد دانه داشت. رقم اولتان بیشترین )95 گرم در مترمربع( و رقم بومی کمترین )62 گرم در مترمربع( عملکرد دانه را داشتند. اثر متقابل رقم و تنش خشکی بر تعداد دانه در کپسول نیز معنیدار بود، بهطوریکه بیشترین مقدار در رقم اولتان )70 عدد( در شرایط بدون تنش مشاهده شد. همچنین نتایج نشان داد که بین تعداد برگ با ارتفاع بوته )r=0.94, P≤0.01( و وزن خشک کل )r=0.87, p≤0.05( بیشترین همبستگی های مثبت و قوی وجود داشت. همچنین عملکرد دانه با ارتفاع گره )r=0.64, P>0.05(، وزن خشک کل )r=0.72, P>0.05( و تعداد برگ در گیاه )r=0.73, P>0.05( دارای همبستگی نسبتاً قوی و مثبت ولی غیرمعنی دار داشت. در تجزیه به مؤلفه های اصلی )میانگین دو محیط شاهد و تنش(، دو مؤلفه اصلی اول، 96/90 درصد از تغییرات موجود را توجیه نموده و همچنین بر اساس نتایج خوشهبندی نیز رقمها در شرایط تنش و بدون تنش، سه گروه متمایز شناسایی شد: گروه اول شامل ارقام محلی و آمریکایی )مهاجر(، گروه دوم شامل ارقام یلووایت، اولتان و داراب 1، و گروه سوم نیز شامل رقم هلیل با عملکرد نسبتاً مطلوب بود. نتیجه گیری بهطور کلی، نتایج این پژوهش نشان داد که بین رقمهای کنجد تفاوت های قابلتوجهی در پاسخ به تنش خشکی وجود داشت. چنین ارقامی میتوانند در برنامههای اصلاحی و زراعی مناطق کمآب مورد استفاده قرار گیرند.
