چکیده مبسوط مقدمه و هدف: آفتابگردان (Helianthus annuus L.) به عنوان یکی از مهمترین گیاهان روغنی جهان، به دلیل ویژگیهای منحصر به فردی مانند مقاومت به خشکی، سازگاری با خاکهای کمحاصلخیز و نیاز آبی نسبتاً کم، گزینهای ایدهآل برای کشت در مناطق خشک و نیمهخشک ایران محسوب میشود. با توجه به تغییرات اقلیمی و کاهش منابع آبی، توسعه ارقام پربازده و متحمل به تنشهای محیطی از اولویتهای تحقیقاتی در زمینه اصلاح نباتات است. در این راستا، ارزیابی توان ترکیبی لاینها و تسترهای آفتابگردان میتواند نقش تعیینکنندهای در شناسایی ژنوتیپهای برتر داشته باشد. این مطالعه با هدف بررسی جامع توان ترکیبی عمومی (GCA) و خصوصی (SCA) لاینها و تسترهای آفتابگردان برای صفات مهم زراعی از جمله عملکرد دانه، درصد روغن و سایر صفات مرتبط با عملکرد با استفاده از روش تحلیل لاین × تستر انجام شد. در این تحقیق، 18 ترکیب مختلف از لاینها و تسترها مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج نشان میدهند که برخی از ترکیبها دارای توان ترکیبی بالایی در تولید دانه و کیفیت روغن هستند که میتواند به بهبود عملکرد در شرایط محیطی مختلف کمک کند. مواد و روشها: این پژوهش در مزرعه تحقیقاتی مؤسسه اصلاح نهال و بذر کرج (عرض جغرافیایی 35/84 شمالی، طول 50/93 شرقی، ارتفاع 1321 متر) طی 2 سال زراعی 1402-1403 انجام شد. از نه ژنوتیپ بازگرداننده باروری به عنوان لاین و دو ژنوتیپ نر عقیم سیتوپلاسمی (CMS) به عنوان تستر استفاده شد. در سال دوم، 18 هیبرید و 11 والد در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی با سه تکرار کشت شدند. فاصله ردیفها 65 سانتیمتر و فاصله بوتهها 25 سانتیمتر در نظر گرفته شد. صفات مورد اندازهگیری شامل روز تا گلدهی (DTF(، مدت گلدهی (FD)، روز تا رسیدگی (DTM)، دوره پر شدن دانه (SFP)، ارتفاع بوته (PH)، قطر طبق (HD)، وزن هزار دانه (TSW)، تعداد دانه در طبق (SPH)، درصد روغن(OC) ، عملکرد دانه (SYH) و عملکرد روغن (OY) بودند. تجزیه دادهها با روش لاین × تستر انجام و پارامترهای ژنتیکی شامل توان ترکیبپذیری عمومی (GCA)، توان ترکیبپذیری خصوصی (SCA)، واریانس افزایشی (σ²A) و واریانس غالبیت (σ²D) برآورد شدند. کلیه تحلیلهای آماری با استفاده از بسته نرمافزاری agricolae در محیط R انجام گرفت. یافتهها: نتایج تحلیل واریانس نشان دادند که اثرات لاینها، تسترها و اثر متقابل لاین × تستر برای اکثر صفات معنادار بودند. اثر لاینها برای صفات روز تا رسیدگی، دوره پر شدن دانه و وزن هزاردانه معنادار بود، در حالیکه اثر تسترها برای صفات ارتفاع بوته و عملکرد دانه در هکتار معنادار شد. توان ترکیب پذیری خصوصی برای صفات کلیدی مانند تعداد روز تا گلدهی، عملکرد دانه و درصد روغن بسیار معنادار بود. ترکیبهای خاصی مانند لاین 6 و تستر 1 بیشترین اثر مثبت را بر عملکرد دانه در هکتار و تعداد دانه در طبق داشتند. توان ترکیب پذیری عمومی برای لاینها و تسترها نشان داد که لاین 2 و لاین 8 بهترتیب بیشترین اثرات مثبت را بر تعداد روز تا گلدهی و دوره پرشدن دانه داشتند. واریانس های افزایشی و غالبیت نشان دادند که صفات کلیدی مانند عملکرد دانه و درصد روغن تحت تأثیر اثرات غالبیت قوی تری قرار داشتند. توان ترکیبی خصوصی نشان داد که برخی ترکیبهای خاص لاینها و تسترها اثرات متقابل قویتری بر صفات داشتند. برای مثال، ترکیب لاین 6 و تستر 1 بیشترین اثر مثبت را بر عملکرد دانه در هکتار (726٫2) و تعداد دانه در طبق (156/6) داشت، در حالی که ترکیب لاین 1 و تستر 2 بیشترین اثر منفی را بر این صفات نشان داد. این نتایج تأکید میکنند که انتخاب ترکیبهای مناسب لاین و تستر میتواند تأثیر قابل توجهی بر بهبود عملکرد و کیفیت محصولات زراعی داشته باشد. نتیجهگیری: این مطالعه نشان می دهد که انتخاب هوشمندانه ترکیب لاینها و تسترها نقش کلیدی در بهبود عملکرد و کیفیت آفتابگردان دارد. لاینهای 2 و 8 بهترتیب برای طول دوره رشد و افزایش مدت پر شدن دانه، و ترکیب برتر لاین 6 × تستر 1 با عملکرد ممتاز، گزینههای امیدبخشی برای برنامههای اصلاحی هستند. در مقابل، ترکیب نامناسب لاین 1 × تستر 2 نتایج ضعیفی را نشان داد که اهمیت ارزیابی دقیق روابط ژنتیکی را برجسته میسازد. یافتهها ثابت می کنند که توان ترکیبپذیری خصوصی (SCA) تأثیر تعیینکنندهای بر صفات کلیدی مانند عملکرد دانه و درصد روغن دارد. این نتایج نهتنها راهنمای ارزشمندی برای انتخاب والدین و تولید هیبریدهای برتر است، بلکه لزوم انجام مطالعات تکمیلی مولکولی و ارزیابیهای چندمحیطی را برای توسعه ارقام سازگار و پربازده تأیید میکند.
