آرمانشهر یا اتوپیا شهری است که بر محور انسانیت و اخلاق میگردد. اساساً اندیشههای آرمانی در اعتراض به وضعیت موجود و اصلاح جامعه و مبارزه به ستم و ظلم به وجود میآیند. تفکر آرمانشهر و دست یافتن به اجتماعی مطلوب از جمله مواردی است که در خسرو و شیرین نظامی نیز میتوان به آن دست یافت. نظامی شعر و زبان خود را ابزاری برای بیان درونیات خود قرار میدهد و اجتماعی را ترسیم میکند که در آن شاخصههای ایدهآل برای برپایی جامعهای آرمانی قابل استنباط است. این پژوهش که به روش توصیفی- تحلیلی صورت گرفته و هدف آن تحلیل مفهوم آرمانشهر و تببین مؤلفههای آرمانشهری در منظومۀ خسرو و شیرین است. باید گفت که نظامی در پی پایهریزی مدینه فاضله است و با وجود اینکه این اثر از عشق حکایت میکند، اما شاعر نگاه ریزبین خود را متوجه ایدهآل-های موجود کرده و آنها را به تصویر کشیده است. آرمانشهر از نگاه نظامی در خسرو و شیرین با مؤلفههایی چون عدالت، صلح، خدمت به مردم، حاکمان مشروع و آرمانی، راستی و درستی، طبقات اجتماعی، مبارزه با ستم، خرد و دانایی و ... گره میخورد. شاعر در پی ترویج این مفاهیم و ترغیب جامعه در دستیابی به سعادت و کمال است.
