این جستار درصدد ارائۀ الگویی عملی و قابل انطباق از لحاظ شیوۀ تحلیل ساختاری و محتوایی بر رمان های دفاع مقدس و جنگ است که به مثابۀ دغدغه های شیوۀ تحلیل محتوا و ساختار مطرح میگردد. این شیوه عبارت است از جامعه شناسی ادبیات. هدف از نگارش این قسمت ارائۀ الگوهای کاربردی براساس نظریۀ جامعه شناختی ادبی لوسین گلدمن و لوکاچ متناسب با ویژگی های اجتماعی –ادبی رمان جنگ و دفاع مقدس است که بتوان براساس اصول پایه ای نظریۀ مذکور و تطابق آن با دوره های مختلف زمانی، به شیوۀ جامع و منسجمی در تحلیل محتوای رمانها دست یافت .کشف ساختارهای معنا دار که فاعل جمعی دارند، کشف درون مایههای اجتماعی تکرار شونده در رمان فارسی، اهمیّت شناخت جایگاه طبقاتی نویسنده و بازتاب آن بر پیرنگ و شخصیّتهای رمان، کشف ارتباط و تناظر میان ساختار ادبی و ساختار اجتماعی رمان ، در نهایت تحلیل و تشریح یافته ها وبرقراری پیوند میان ساختار اجتماعی و ساختار ادبی از اصول این نوع شیوۀ تحلیل است . تدوین الگوی کاربردی برای تحلیل جامعه شناختی ادبی 9 رمان برگزیده در چهارچوب نظریۀ جامعه شناختی لوسین گلدمن و لوکاچ به یکسان سازی تحلیل محتوایی جامعه شناختی رمان فارسی بویژه رمان دفاع مقدس و جنگ برای ارائه تصویری تاریخی از روند دگردیسیِ ادبیات داستانی دفاع مقدس می انجامد و آن را از آسیبهای فعلی برکنار خواهد داشت.زیرا اثرهنری جزو لاینفک زمینۀ اجتماعی است. بر طبق این جستار، توجه به جایگاه طبقاتی نویسنده و انعکاس آن در اثر، به واکاوی دیدگاه آثار نسبت به این موضوع می پردازد .کشف تناظر میان شخصیت پردازی و ساختار زبانی و تطبیق آن با ساختار اجتماعی رمان، به پیوند میان ساختار اجتماعی و ادبی می انجامد، در نهایت با تحلیل و تشریح این عناصر میتوان به میزان بیشتری اطمینان یافت که شیوۀ تحلیل محتوایی مذکور، تنها به بیان اجتماعیات در رمان محدود نشده و تأثیر و تأثر متقابل میان اجتماع و اثر ادبی در چهارچوب نظریۀ مذکور برقرار شده است . در تحلیل محتوایی ،کارکرد دانش بین رشته ای جامعه شناسی ادبیات، بررسی محتوای یک اثر ادبی و میزان انعکاس پدیده ها و تحولات اجتماعی در اثر ارزیابی میشوند. با نگاه به درونمایۀ آثار ادبی میتوان برخی از روابط، تغییرات و مناسبات کمتر توجه شدۀ اجتماعی در ساختار فرهنگی جوامع بشری را نشان داد. برخی پژوهشگران معتقدند بسیاری از زمینهها و تحولات اجتماعی جایی در تاریخ و دانش اجتماعی ندارد امّا انعکاس آن در متون ادبی نشان دهندۀ میزان تأثیر آن در بخشهایی از جامعه است. اهمیّت جامعه شناختی نظریات لوکاچ در این است که ساختارهای ذهنی به ویژه ساختارهای ادبی را به ساختارهای اجتماعی پیوند می دهد. باید اذعان داشت که درک بخش جامعه شناسی این رساله و کاربرد عملی نگاه بین رشته ای ادبیات و جامعه شناسی بر روی رمانهای مورد بحث این رساله، سخت ترین مرحله پژوهش بود که تدوین آن به درازا کشید. امید است که با بحث و نقد بیش تر در این زمینه بتوان سامانی به مطالعات نقد جامعه شناختی رمان دفاع مقدس داد تا در کنار حفظ مبانی نظری، چالش ها و مشکلات خاص ادبی و اجتماعی، جامعۀ معاصر ایران در رمان بازتاب یابد.
