خاوراننامۀ گورانی، منظومهای حماسی - دینی است که در آن، جنگهای افسانهای حضرت علی (ع) و یارانش همچون: ابوالمعجن، سعد، مالک اژدر، میرصیاف، عمره عیار و ... با شاهان و حاکمان خاورزمین؛ همچون: ناهیدشاه، قهرمان، قباد، جمشیدشاه و ... به تصویر کشیده شده است. این منظومه یکی از اصیلترین آثار حماسی دینی ادب گورانی است که تاکنون تصحیح و تحلیل مستقلی از آن صورت نگرفته و برای نخستین بار در پژوهش حاضر به تصحیح انتقادی آن پرداخته شده است. در این پژوهش، پس از بررسی هشت نسخۀ خطیِ شناساییشده در کتابخانههای ایران و خارج از کشور و انتخاب نسخۀ کتابخانۀ دولتی برلین به شمارۀ «Hs.or.13922»، بر اساس قدمت، سلامت ضبط و جامعیت، به عنوان نسخۀ اساس، به تصحیح اثر پرداخته شد، اختلاف ضبط نسخهها با رویکرد انتقادی در پاورقی ثبت گردید و کاستیها با اتکا به سایر نسخهها رفع شد. هدف اصلی رساله، فراهم آوردن متنی منقح بر پایۀ اصول علمی تصحیح متون و تحلیل منظومۀ خاوراننامۀ است. اهمیت پژوهش نیز در آن است که با احیای این منظومه، بخشی از میراث ادبی و زبانی گورانی، بازسازی و زمینۀ بررسیهای گستردهتر در حوزههای ادب تطبیقی، روایتشناسی حماسههای دینی و ... فراهم میشود. روش انجام این تحقیق، کتابخانهای و تطبیقی بوده و بر پایۀ یادداشتبرداری، مقایسۀ نسخهها و تحلیل دادهها انجام شده است. نتایج پژوهش نشان میدهد که «خاوراننامۀ گورانی» افزون بر ارزش نسخهشناختی، از حیث ادبیات تطبیقی، روایتشناسی و شناخت گویشهای ایرانی نیز جایگاهی ممتاز دارد. یافتهها همچنین حاکی از آن است که شاعر، اثر خود را با بهرهگیری از ساختارهای زبانی گورانی، تخیل پرمایه، تصویرگری دینی و درونمایههای ایمانی آفریده است. نکتۀ قابل تأمل این است که شاعر منبع روایت خود را «خاوراننامۀ ترکی» از شاعری به نام «حسرتی» معرفی کرده است. بررسیهای انجام شده، این سرایندۀ ترکزبان را در منابع ادبی ناشناخته نشان میدهد و همین امر، پرسشهایی بنیادین را دربارۀ میزان وفاداری شاعر گورانی به مبدأ روایت و خلاقیت وی در بازآفرینی متن اصلی پدید میآورد.
