بیتردید انسان در سیر استکمالی خود در این عالم با ماده و لوازم آن آمیخته است و همواره مجهولات بسیار و معلومات اندکی دارد. یکی از مسائل مهم در معرفتشناسی که در طول تاریخ حکمت اسلامی نظر فیلسوفان را به خود جلب کرده است، طریقه یافتن پاسخ مناسب در مورد مجهولات اعم از تصوری و تصدیقی است. در خصوص مجهولات تصوری کار چندان سخت نیست زیرا از راه تعریف مفهوم اشیا میتوان مجهولات تصوری را معلوم کرد؛ اما راه یافتن پاسخ مناسب برای مجهولات تصدیقی چندان هموار نیست. حکما با ارائل دو طریق برهان إنّ و برهان لمّ سعی در معرفی طریق صحیح برای کشف مجهولات تصدیقی کردهاند و این بدان معناست که هر مجهول تصدیقی را یا از راه علت میتوان شناسایی کرد یا از راه معلول. آنچه در مقاله حاضر مورد بررسی قرار گرفته است بررسی میزان معلوم شدن مجهولات از راه علت در برهان لم و نیز از راه معلول در برهان إنّ است. برای رسیدن به این هدف ابتدای نظرات حکما نقل شده است و سپس مبنای ملاصدرا در بحث رابطه خاص علت و معلول مطرح گردیده است. حاصل بحث این است که سیر علمی از علت به معلول با توجه به مبنای خاص ملاصدرا در عین فقر بودن معلول نسبت به علت و حمل حقیقت و رقیقت میان این دو یقینآور است اما سیر علمی از معلول به علت یقینآور نیست. روش پژوهش توصیفی – تحلیلی است.
