یکی از اساسیترین و زیربناییترین مسائل هستیشناسی که مبنای بسیاری از مسائل دیگر فلسفی است و در حکمت اسلامی موردتوجه قرار گرفته است، تبیین صحیح رابطه علیت است. این مسئله فروع فراوانی دارد و در مسائل مختلفی نظیر معرفتشناسی، انسانشناسی و بسیاری از مسائل الهیاتی نقش برجستهای ایفا میکند. در حقیقت در هر جایی که ارتباط دو مرتبه از وجود به نحو وجودبخشی باشد میتوان تأثیر نحوه تبیین علیت را جستجو نمود. مسئله علیت بهسان هر مسئله فلسفی دیگر دارای دو جهت تصوری و تصدیقی است؛ یعنی بحث از علیت مشتمل بر مباحث تصوری و تصدیقی علیت است که باید موردتوجه قرار بگیرند، اگرچه در بحث علیت، جنبه تصوری از اهمیت بیشتری برخوردار است و نیاز به بحث بیشتری دارد. در حقیقت، تصور صحیح از علیت و معنای آن میتواند راه را برای تصدیق سهلتر این مسئله هموار سازد و حتی آن را نزدیک به بداهت گرداند. ملاصدرا - مؤسس حکمت متعالیه - ابداعات و نوآوریهای زیادی در حکمت خویش طرح نموده است که سبب حل معضلات فلسفی در مسائل مختلف شده و یا سبب رشد و تعالی آن مسئله گردیده است. مسئله علیت نیز یکی از مسائلی است که تحتتأثیر مبانی حکمت متعالیه به اوج تعالی خود رسید و مفاهیم آن باتوجهبه مبانی حکمت متعالیه بازتعریف شد. یکی از اصول مطرح شده در حکمت متعالیه که موجب تحول در معنای علیت گردیده است، حمل رقیقت بر حقیقت است. این نحوه از حمل که از نوآوریهای ملاصدرا به شمار میآید، بیانکننده نحوه اتحاد و ارتباط موجود ضعیفتر با موجود شدیدتر است. به بیان دیگر، معلول که وجود تنزلیافته علت است و ظهور ذات اوست، با او رابطه وجودی خاص دارد و اتحادشان از سنخ اتحاد در حملهای رایج نیست. در این پژوهش که به روش توصیفی - تحلیلی صورت گرفته است، نگارنده کوشیده است تا به اهمیت تأثیر حمل رقیقت بر حقیقت در موارد مختلف علیت اشاره کند و ثمرات و لوازم توجه به این نحوه از حمل را در رابطه علت و معلول بیان نماید. برای دستیابی به این مقصود در هر فصل مسئلهای از مسائل مربوط به علیت را مطرح نموده و آن مسئله باتوجهبه حمل رقیقت بر حقیقت مورد بررسی قرار گرفته است. مجموعاً سه بحث در این پژوهش مطرح شده است: بحث اول رابطه علت و معلول است، بحث دوم تلازم معرفتشناسی میان علت و معلول و بحث سوم علیت ذهنی است. آنچه از مجموع مباحث مطرح شده در این پژوهش حاصل شده است این است که حمل حقیقت و رقیقت در هر سه مبحث تأثیرگذار است و سبب حل بسیاری از معضلات و پیچیدگیهای مباحث علیت گردیده است.
