علیرضا حسینی

رسوب‌گذاری در مخازن سدها یکی از مهم‌ترین عوامل تهدیدکننده کارایی و عمر مفید آن‌ها به شمار می‌رود و بررسی الگوی توزیع و تجمع رسوب می‌تواند در شناخت رفتار مخزن و مدیریت آن مؤثر باشد. در این پژوهش، فرآیند رسوب‌گذاری در مخزن سد ایلام که در فاصله 27 کیلومتری جنوب شهر ایلام و در پایین‌دست محل تلاقی دو رودخانه آفتاب (گل‌گل) و چاویز واقع شده است، مورد بررسی قرار گرفت. این سد از نوع سنگریزه‌ای با هسته رسی است. از مدل ریاضی HEC-RAS به دلیل قابلیت شبیه‌سازی جریان و انتقال رسوب استفاده شد. شبیه‌سازی و واسنجی مدل رسوب بر اساس داده‌های هیدرومتری سال 1389 و 1400 انجام شد. داده‌های ورودی شامل هندسه مخزن، دبی جریان و بار رسوبی سه رودخانه اصلی ورودی به مخزن بوده است. تحلیل نتایج پروفیل‌های طولی شبیه‌سازی شده بستر مخزن سد ایلام نشان داد که بیشترین رسوب‌گذاری در نواحی بالادست مخزن رخ داده است. در حالی‌که در نزدیکی دیواره سد، تغییرات تراز بستر و حجم رسوب انباشته ناچیز بوده که این موضوع نشان‌دهنده‌ی کاهش تدریجی انرژی جریان و ته‌نشینی عمده‌ی رسوبات در فاصله‌ی نسبتاً دور از بدنه سد است. حجم کل رسوب تجمع‌یافته در مخزن تا سال 1400 حدود 1,655,294 مترمکعب برآورد گردید این مقدار با نتایج حاصل از عملیات هیدروگرافی مخزن که حدود 1,700,000 مترمکعب گزارش شده است، تطابق قابل قبولی نشان می‌دهد. همچنین نتایج پیش‌بینی مدل برای سال 1410 حاکی از آن است که فرآیند رسوب‌گذاری در مخزن تداوم خواهد داشت و حجم کل رسوب تا آن سال به حدود 1,591,392 مترمکعب افزایش می‌یابد. تحلیل عملکرد توابع انتقال رسوب نیز نشان داد که توابع Ackers–White و Larsen نسبت به سایر روابط مورد بررسی، بیشترین تطابق با داده‌های مشاهداتی را داشته و برای شرایط هیدرولیکی و رسوبی مخزن سد ایلام مناسب‌تر ارزیابی شدند.