علی مهدوی

تغییر و تبدیل کاربری اراضی جنگل‌ها و مراتع به اراضی کشاورزی امروزه به یکی از نگرانی‌های قابل توجه در سطح دنیا در زمینه تخریب محیط‌زیست و تغییر اقلیم جهانی تبدیل شده‌است. هدف از این مطالعه بررسی تأثیر انواع کاربری‌ها (جنگل بلوط (طبیعی)، جنگل کاج و سرو (مصنوعی)، کشاورزی و کشت زیرآشکوب درختان بلوط) در محدوده پارک جنگلی چغاسبز ایلام بر برخی از خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک بود. بر این اساس، از عمق مشخصی از خاک (جنگل بلوط و جنگل کاج و سرو عمق 20-0 سانتی‌متر؛ کشاورزی و کشت زیرآشکوب درختان بلوط عمق 30-0 سانتی‌متر) هر کاربری به صورت تصادفی سیستماتیک 10 نمونه خاک (مجموعاً 40 نمونه خاک) برداشت شد. برخی از خصوصیات فیزیکی و شیمیایی خاک در چهار کاربری مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج بررسی خصوصیات فیزیکی خاک نشان داد؛ درصد ذرات خاک در انواع کاربر‌ی‌ها تفاوت معنی‌داری را نشان داد و در مجموع شن جزء غالب بافت خاک‌های منطقه مورد مطالعه بود، اما از نظر کلاس بافت خاک در بین چهار کاربری تفاوتی دیده نشده و همه از نوع بافت شنی رسی لومی بوده‌اند. بیشترین میزان پایداری خاکدانه‌ها (39/0 درصد) و رطوبت اشباع (06/39 درصد) مربوط به کشت زیرآشکوب درختان بلوط می‌باشد. کمترین چگالی ظاهری (50/1 گرم بر سانتی‌متر مکعب) و حقیقی (53/2 سانتی‌متر مکعب) مربوط به جنگل بلوط بود، ولی تخلخل در بین چهار کاربری اختلاف معناداری را نشان نداد. نتایج بررسی خصوصیات شیمیایی نشان داد؛ بیشترین میزان کربن آلی (88/1 درصد)، ازت کل (16/0 درصد)، اسیدیته خاک (60/7)، منیزیم (70/9 میلی اکی‌والان بر لیتر)، پتاسیم محلول (17/0 میلی اکی‌والان بر لیتر) و کربنات محلول (70/1 میلی اکی‌والان بر لیتر) در کاربری جنگل بلوط وجود داشت. کمترین میزان آهک در کاربری کشت ‌زیرآشکوب با میزان 95/43 درصد بود اما از نظر میزان ترسیب کربن، پتاسیم و فسفر قابل جذب، CEC و بی‌کربنات کشت زیرآشکوب دارای بیشترین میزان بوده است. از نظر EC، سدیم و منیزیم محلول تفاوت معنی‌داری در بین کاربری‌ها مشاهده نشد. کاربری جنگل بلوط ایرانی در بسیاری از شاخص‌های فیزیکی و شیمیایی دارای کیفیت بالاتری بود، که این نشان از کیفیت بالاتر خاک در زیر تاج پوشش درخت بلوط در کاربری جنگل به دلیل تخریب کمتر خاک توسط فعالیت‌های انسانی، ترشحات مناسب ریشه، وجود لاشبرگ فراوان در زیر تاج پوشش درختان می‌باشد که منجر به چرخه مناسب عناصر غذایی و بهبود خواص خاک شده است. در پایان، با وجود تغییر کاربری جنگل به کشت زیرآشکوب در مدت زمان حدوداً 15 تا 20 سال شاهد تغییرات کمی در خصوصیات خاک بوده‌ایم.