علی مهدوی

جنگل‌های زاگرس به‌عنوان یکی از مهم‌ترین اکوسیستم‌های طبیعی ایران، نقش قابل‌توجهی در تأمین معیشت جوامع محلی ایفا می‌کنند. پژوهش حاضر با هدف بررسی میزان وابستگی معیشتی خانوارهای محلی به جنگل‌های زاگرس و شناسایی عوامل مؤثر بر آن در شهرستان ایوان از استان ایلام انجام شده است. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش توصیفی–تحلیلی است و با بهره‌گیری از رویکرد آمیخته(کیفی و کمی) طراحی و اجرا شده است. جامعه آماری پژوهش شامل خانوارهای ساکن در مناطق مجاور جنگل‌های زاگرس شهرستان ایوان است. در مرحله کیفی، داده‌ها با مصاحبه از 20 خانوار محلی و 16 کارمند منابع طبیعی از طریق روش گلوله‌برفی و تا رسیدن به اشباع نظری گردآوری شد تا ابعاد ذهنی و تجربی وابستگی معیشتی تبیین شود. در بخش کمی نیز، 310 پرسشنامه‌ بر پایه‌ی یافته‌های مرحله‌ی نخست تدوین و میان روستاییان همجوار جنگل توزیع شد. برای تحلیل داده‌ها از روش‌های آمار توصیفی(فراوانی، درصد، میانگین، انحراف معیار) و استنباطی(تحلیل عاملی اکتشافی، آزمون رگرسیون، تحلیل خوشه‌ای، آزمون همبستگی، آزمون T-test) در قالب نرم‌افزار SPSS نسخه 27 استفاده شده است. نتایج پژوهش نشان داد که سطح وابستگی معیشتی خانوارهای مورد مطالعه به جنگل‌های زاگرس در حد متوسط به بالا قرار دارد و جنگل‌ها نقش مهمی در تأمین نیازهای معیشتی، به‌ویژه از طریق مشاغل سنتی نظیر کشاورزی و دامداری، ایفا می‌کنند. همچنین نتایج بیانگر آن است که متغیرهایی نظیر جنسیت، سن، وضعیت تأهل و سطح تحصیلات تأثیر معناداری بر میزان وابستگی معیشتی ندارند؛ در حالی که نوع شغل به‌عنوان مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده وابستگی معیشتی به جنگل شناسایی شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که وابستگی به منابع جنگلی بیش از آنکه انتخابی آگاهانه باشد، واکنشی به محدودیت فرصت‌های شغلی جایگزین و شرایط اقتصادی منطقه است. در مجموع، نتایج این پژوهش بر ضرورت توجه به تنوع‌بخشی معیشت، ایجاد فرصت‌های شغلی جایگزین و مشارکت جوامع محلی در مدیریت پایدار جنگل‌های زاگرس تأکید دارد. اتخاذ سیاست‌های حمایتی و برنامه‌های توسعه‌ای متناسب با شرایط محلی می‌تواند ضمن کاهش فشار بر منابع جنگلی، زمینه بهبود معیشت پایدار خانوارهای محلی را فراهم سازد.