علی سایه میری

صنعت آب و فاضلاب به‌عنوان یکی از سرمایه‌برترین صنایع کشور با بیش از 436 هزار میلیارد ریال دارایی ثابت و 32.8 میلیون مشترک، نقشی محوری در تأمین بهداشت عمومی و توسعه اقتصادی ایفا می‌کند. ساختار انحصار طبیعی حاکم بر این صنعت، که ناشی از صرفه‌های مقیاس و هزینه‌های زیرساختی سنگین است، انگیزه‌های رقابتی را برای بهبود کارایی از بین برده و لزوم تنظیم‌گری مبتنی بر ارزیابی عملکرد را آشکار می‌سازد. پژوهش حاضر با هدف سنجش کارایی اقتصادی امور شهری شرکت آب و فاضلاب شهری استان ایلام انجام گرفته است.در این پژوهش از روش تحلیل مرزی تصادف SFA با رویکرد کارایی پویا بهره گرفته شده است. این مدل که بر اساس چارچوب نظری گالان و همکاران (2015) توسعه یافته، امکان تفکیک ناکارایی پایا از ناکارایی ناپایا را فراهم می‌آورد. جامعه آماری پژوهش شامل 12 امور شهری تحت پوشش شرکت آب و فاضلاب استان ایلام است و داده‌های پانل در یک دوره زمانی 10 ساله از طریق منابع اسنادی و مشاهده حضوری گردآوری شده‌اند .نوآوری اصلی این پژوهش نسبت به مطالعات پیشین داخلی، لحاظ کردن شاخص کیفیت آب و خدمات در اندازه‌گیری کارایی است. عدم توجه به کیفیت آب در مطالعات پیشین می‌تواند منجر به برآورد نادرست کارایی شود، زیرا شرکتی که با هزینه کمتر اما با کیفیت پایین‌تر خدمات ارائه می‌دهد، به‌اشتباه کاراتر ارزیابی می‌گردد. علاوه بر این، مدل کارایی پویا در این پژوهش به‌گونه‌ای بسط داده شده که ناهمگونی در کارایی تکنیکی بلندمدت امور شهری امکان‌پذیر گردد و از روشی جایگزین برای مدل‌سازی پایداری ناکارایی استفاده شده است.متغیرهای اصلی مدل شامل تعداد مشترکان، حجم آب فروش‌رفته، موجودی سرمایه، نیروی کار، هزینه کل و سرمایه مصرفی (بخشی از سرمایه است که در یک دوره تولید یا فعالیت اقتصادی به طور کامل یا بخشی از ارزش خود را از دست می دهد) است. متغیرهای محیطی شامل میزان بارندگی، نسبت آب زیرزمینی به کل حجم آب خام، طول توسعه و اصلاح شبکه توزیع، تعداد حوادث آب و ارزش کل مخازن و پمپ‌ها در مدل لحاظ شده‌اند. یافته‌های پژوهش به تحلیل دو فرضیه اصلی می‌پردازد: وجود تفاوت معنادار بین کارایی پویا و ایستا، و اثر معنی‌دار شاخص کیفیت بر کارایی اقتصادی شرکت‌های آب و فاضلاب نتایج این پژوهش می‌تواند مبنایی برای تدوین سیاست‌های تعرفه‌ای مبتنی بر کارایی، تخصیص بهینه منابع، و برنامه‌ریزی‌های عملیاتی در سطح شرکت‌های آبفای استان ایلام باشد. همچنین، چارچوب روش‌شناختی این پژوهش الگویی مفید برای ارزیابی کارایی شرکت‌های آب و فاضلاب سایر استان‌های کشور فراهم می‌آورد. این پژوهش نشان داد که شرکت‌های آب و فاضلاب شهری استان ایلام از کارایی اقتصادی مطلوبی برخوردار نیستند و پتانسیل قابل توجهی برای کاهش هزینه‌ها (حدود 23 درصد) وجود دارد. آب بدون درآمد به عنوان مهم‌ترین عامل مؤثر بر ناکارایی شناسایی شد و کاهش آن می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر بهبود عملکرد اقتصادی شرکت داشته باشد. وجود صرفه‌های مقیاس در این صنعت نشان می‌دهد که ادغام واحدهای کوچک‌تر می‌تواند منجر به کاهش میانگین هزینه‌ها شود. نتایج این پژوهش می‌تواند مبنایی برای سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی در صنعت آب و فاضلاب استان ایلام و سایر استان‌های مشابه باشد.