افسانههای شفاهی منابعی غنی برای درک جهانبینی، نظام ارزشی و نمادشناسی جوامع مختلف هستند. در میان این افسانهها، شاماران به عنوان تجسم الگوی نمادین «انسان-مار»، جایگاه ویژهای در فرهنگهای کُردی، ترکی و هندی دارد و پرسش اصلی پژوهش حاضر این است که این موجود چگونه هستۀ مشترکی از دوگانگیهای انسانی (دانش/خیانت، عقل/غریزه، طبیعت/تمدن) را بازتاب میدهد و تفاوتهای فرهنگی تا چه حد بر کارکردهای اجتماعی و روانشناختی آن تأثیر گذاشته است؟ این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و مطالعات کتابخانهای، روایتهای شاماران را تطبیقی بررسی میکند و نشان میدهد که علیرغم تفاوتهای ظاهری در جزئیات روایی—مانند جنسیت شاماران، نوع رابطه با قهرمان انسانی و پایانبندی تراژیک یا رستگارانه—هسته اصلی داستان (ترکیب انسان و مار، زندگی زیرزمینی، پیوند عاطفی، خیانت و دسترسی به دانش پنهان) در تمامی نسخهها حفظ شده است. یافتهها با بهرهگیری از چارچوبهای نمادشناسی میرچا الیاده که مار را نماد دوپهلو زندگی/مرگ و شفا/زهر میداند و روانشناسی کهنالگوهای کارل یونگ که موجودات نیمهجانور را پل غریزه و عقل توصیف میکند—تحلیل میشوند. نتایج حاکی از آن است که شاماران نه تنها نماد قدرت، دانایی و محافظت، بلکه بازتاب دوگانگی انسانی (عقل و غریزه، زیبایی و وحشت، دوستی و خیانت) است و با نگاها در اساطیر هندی همخوانی دارد. این پژوهش، با تأکید بر مفهوم «انسان-مار» به عنوان الگویی جهانی، خلأهای پژوهشی پیشین را پر کرده و فضایی برای گفتوگوی بینفرهنگی فراهم میآورد؛ جایی که افسانه از ابزار آموزشی اخلاقی (وفاداری به طبیعت) به نمادی از مقاومت معاصر تبدیل میشود.
