احسان اله زیدعلی

مرزه خوزستانی و رشینگری دو گونه دارویی با ارزش و بومی ایران بوده که در جنوب غرب ایران به صورت وحشی رشد می‌کنند و غنی از ترکیبات فنولی کارواکرول در اسانس بوده و به همین جهت از فعالیت بیولوژیکی قابل توجهی برخوردار می باشند. به منظور بررسی تاثیر تاریخ کاشت، کود کامل(شامل عناصر پرمصرف و کم مصرف) و زمان برداشت بر عملکرد کمی و کیفی دو گونه دارویی مرزه خوزستانی و رشینگری، دو آزمایش جداگانه برای هر گونه بصورت فاکتوریل در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار در دو سال زراعی 97-1396 و 98-1397 در شهرستان خرم آباد انجام گرفت. فاکتورهای آزمایشی شامل تاریخ کاشت در دو سطح(29 اسفند 1396 و 31 فروردین 1397)، کود کامل در دو سطح (0 و 2 در هزار به صورت محلول پاشی) و زمان برداشت در سه سطح (8 صبح، 12 ظهر و 19 عصر) بودند. نتایج این تحقیق نشان داد که هر دوگونه مرزه در سال دوم رشد، از نظر صفات مورفولوژیک(ارتفاع بوته، قطر بوته، قطر طوقه، تعداد شاخه فرعی)، زیست توده(عملکرد تر و خشک، عملکرد برگ و ساقه)، رنگیزه های کلروفیلی(کلروفیلa، b، کلروفیل کل) وعملکرد اسانس برتر از سال اول بودند. اثر تاریخ کاشت(زمان انتقال قلمه ریشه دار شده به مزرعه) روی اکثر صفات، تأثیر معنی داری نداشت. محلول پاشی با کود کامل سبب افزایش معنی دار صفات مورفولوژیک، زیست توده، رنگیزه کلروفیلی، درصد و عملکرد اسانس گردید ولی روی ترکیبات اسانس مرزه خوزستانی اثر نگذاشت هرچند که باعث تغییر و افزایش در درصد کارواکرول مرزه رشینگری گردید. زمان برداشت گیاهان بر درصد، عملکرد و ترکیبات اسانس دو گونه اثرگذاشت و درصد اسانس در زمان برداشت اول (8 صبح) دارای مقدار بیشتر بود و برداشت در زمان گرم تر روز (12 ظهر) باعث کاهش معنی دار درصد و عملکرد اسانس گردید. تجزیه اسانس دو گونه نشان داد که ترکیبات غالب اسانس (بیش از 92 درصد اسانس) شامل 5 ترکیب کارواکرول، پاراسیمن، لینالول، میرسن و ترپینول بود. کارواکرول (بیش از 88 درصد) ترکیب غالب اسانس بود. مقایسه دو گونه با آزمون t استیودنت نشان داد که دو گونه مرزه از نظر صفات موروفولوژی، رنگیزه‌های کلروفیلی و صفات زیست توده، فاقد اختلاف معنی دار ولی از نظر درصد اسانس، اختلاف معنی داری نشان دادند و درصد اسانس مرزه رشینگری(9/4 درصد) بیشتر از مرزه خوزستانی(8/1 درصد) بود.