پسته وحشی (Pistacia spp. ) از خانواده Anacardiaceae، با بیش از 600 گونه، عمدتاً در مناطق مدیترانهای، غرب و مرکز آسیا و خاورمیانه پراکنده هستند. ایران با بیش از 40 درصد تولید جهانی، یکی از خاستگاههای اصلی این جنس بهشمار میرود. در میان گونههای مختلف، P. atlantica و P. khinjuk بهدلیل ارزش غذایی، مقاومت در برابر تنشهای زیستی و غیرزیستی و نقش اکولوژیکی، از اهمیت ویژهای برخوردار هستند. شناسایی دقیق این گونهها برای تدوین راهبردهای حفاظتی ضروری است. در این پژوهش، تنوع مورفولوژیکی 40 ژنوتیپ از دو گونه مذکور که بهطور طبیعی در مناطق مختلف استان کرمانشاه رویش دارند، با استفاده از 12 صفت مرتبط با برگ و میوه مورد بررسی قرار گرفت. دادهها با نرمافزارهای Excel و SPSS تجزیه و تحلیل شدند. نتایج نشان داد که صفات نرمی پوسته میوه و نسبت طول به عرض برگ، به ترتیب با 79/31 و 71/31 درصد، دارای بیشترین تنوع فنوتیپی بودند. صفت وزن میوه با 72/4 درصد دارای کمترین مقدار تنوع فنوتیپی در مقایسه با دیگر صفات اندازهگیریشده بود . همچنین، همبستگی مثبت معنیداری بین بسیاری از صفات مشاهده شد که در این بین همبستگی بالایی (99/0%) بین وزن مغز با درصد مغز مشاهده گردید. تجزیه خوشهای در فاصله 23، ژنوتیپها را به دو خوشه اصلی مربوط به هر گونه تفکیک کرد. خوشه P. atlantica در فاصله 7 به دو زیرخوشه تقسیم شد که احتمالاً نشاندهنده تأثیر شرایط اقلیمی متفاوت است. تحلیل عاملی نشان داد که چهار عامل اصلی در مجموع 88/81 درصد از واریانس کل را تبیین میکنند. در تجزیه به عاملها، وزن میوه، وزن مغز، وزن پوسته، درصد مغز و نرمی پوسته جزء صفات مهم و تاثیرگذاری بودند که در عامل اول قرار گرفتند و نزدیک به 40% واریانس کل را توجیه نمودند. پراکنش ژنوتیپها در نمودار اسکاتر نیز همخوانی بالایی با نتایج خوشهای داشت و تجمع ژنوتیپهای هر گونه در نواحی مجزا نشاندهنده قرابت درونگونهای آنها بود. این مطالعه تصویر جامعی از تنوع مورفولوژیکی دو گونه ارزشمند P. atlantica وP. khinjuk ارائه میدهد که میتواند در برنامههای حفاظتی و بهنژادی این گونهها مورد استفاده قرار گیرد.
