تنش شوری و آلودگی خاک به فلزات سنگین، از جمله نیکل، از مهمترین عوامل محدودکننده رشد و عملکرد گیاهان محسوب میشوند. موسیر ایرانی (Allium hirtifolium) بهعنوان یک گیاه پیازی بومی با ارزش دارویی و غذایی بالا، نسبت به این تنشها حساس است. این پژوهش با هدف بررسی اثر تنش شوری و نیکل اضافهشده به خاک بر ویژگیهای رشدی، فیزیولوژیکی، بیوشیمیایی و وضعیت عناصر غذایی گیاه موسیر ایرانی انجام شد. آزمایش بهصورت فاکتوریل در قالب طرح کاملاً تصادفی با سه تکرار در سال زراعی 1403–1404 در شرایط گلخانهای دانشگاه ایلام اجرا گردید. فاکتور شوری در پنج سطح شامل 0 (شاهد)، 50، 100، 150 و 200 میلیمولار کلرید سدیم و فاکتور نیکل در سه سطح 0، 20 و 40 میلیگرم بر کیلوگرم خاک در نظر گرفته شد. صفات مورد بررسی شامل شاخصهای رشدی، وزن تر و خشک اندامها، محتوای رطوبت نسبی، رنگدانههای فتوسنتزی، ترکیبات و فعالیت آنزیمهای آنتیاکسیدانی و میزان عناصر غذایی پرمصرف و کممصرف بود. نتایج نشان داد که افزایش شوری موجب کاهش معنیدار رشد گیاه، محتوای رطوبت نسبی، رنگدانههای فتوسنتزی و غلظت عناصر غذایی پرمصرف و کممصرف گردید. در مقابل، نیکل اضافهشده به خاک در برخی سطوح با تحریک سازوکارهای دفاعی گیاه، سبب بهبود برخی ترکیبات آنتیاکسیدانی و تعدیل وضعیت تغذیهای گیاه شد، هرچند در سطوح بالاتر اثرات کاهشی بر برخی عناصر غذایی مشاهده گردید. همچنین افزایش فعالیت آنزیمهای آنتیاکسیدانی تحت تنش شوری و نیکل بیانگر نقش این ترکیبات در تحمل تنش بود. بهطور کلی، نتایج این پژوهش نشان داد که شوری و نیکل اضافهشده به خاک با تأثیر بر فرآیندهای فیزیولوژیکی، بیوشیمیایی و تعادل عناصر غذایی، رشد و عملکرد موسیر ایرانی را تحت تأثیر قرار داده و پاسخهای آنتیاکسیدانی نقش مهمی در سازگاری گیاه با این تنشها ایفا میکنند.
