فقر شهری پدیدهای چندوجهی است که فراتر از بعد مالی، شامل ابعاد اجتماعی، کالبدی و دسترسی به خدمات میشود. شناسایی دقیق کانونهای فقر در محیطهای شهری، گامی اساسی برای تدوین برنامههای مداخلهای مؤثر است. این پژوهش با هدف تحلیل فضایی فقر شهری در بلوکهای مسکونی شهر ایلام در سال 1395، به بررسی و شناسایی مناطق با تمرکز بالای فقر و عوامل مؤثر بر آن میپردازد. این پژوهش از نظر ماهیت، توصیفی-تحلیلی و از نظر هدف، کاربردی است. دادههای مورد استفاده از آمارهای مرکز آمار ایران و سرشماریهای عمومی نفوس و مسکن گردآوری شده است. روش تحقیق بر تحلیل فضایی با استفاده از نرمافزار سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) و تکنیک تحلیل لکه داغ (Hot Spot Analysis) با استفاده از آماره Getis-Ord Gi متمرکز است. برای استانداردسازی شاخصها از بیمقیاسسازی فازی استفاده شده است. 24 زیرمعیار در قالب شاخصهای فقر اقتصادی، و اجتماعی تحلیل شدند. نتایج تحلیل لکههای داغ و تلفیق شاخصهای فقر اقتصادی، اجتماعی و کالبدی نشان داد که حدود 12.099 درصد از مساحت شهر ایلام (409 بلوک) در پهنههای خیلی فقیر و فقیر قرار دارد که بیشترین تمرکز آنها در نواحی بان برز و سبزی آباد (منطقه دو) است. این مناطق با چالشهای متعددی در زمینه مسکن، تراکم جمعیت، اشتغال و دسترسی به خدمات روبرو هستند. در مقابل، 26.14 درصد از مساحت شهر (527 بلوک) در پهنههای مرفه و خیلی مرفه واقع شده که عمدتاً در نواحی پشت صدا و سیما، پیچ عاشوری و شادآباد (منطقه سه) و رزمندگان و جانبازان (منطقه چهار) متمرکز هستند و از وضعیت بهتری در ابعاد مختلف برخوردارند. بخش عمدهای از شهر (حدود 61.761 درصد از مساحت، معادل 1528 بلوک) در پهنه متوسط فقر قرار دارد که پراکندگی آن در تمامی مناطق شهر، بهویژه منطقه یک، نشاندهنده ضرورت توجه ویژه به این گروه جمعیتی برای جلوگیری از سوق یافتن آنها به سمت فقر است. در مجموع، فقر در ایلام توزیع فضایی نابرابری دارد و نیازمند برنامههای توسعه شهری هدفمند با تمرکز بر بهبود مناطق فقیرنشین و ارتقای کیفیت زندگی در پهنه متوسط، با رویکردی عادلانه در توزیع منابع و مشارکت جامعه محلی است. بنابراین فقر در ایلام دارای الگوهای فضایی مشخصی است و شاخصهای اجتماعی، اقتصادی و کالبدی نقش مهمی در تشدید آن دارند. مناطق مرکزی و برخی نواحی خاص، کانونهای اصلی فقر محسوب میشوند که نیازمند توجه ویژه در سیاستگذاریها هستند. به منظور کاهش نابرابریها و بهبود وضعیت کلی شهر، پیشنهاد میشود برنامههای مداخلهای هدفمند در مناطق فقیرنشین (بهویژه مناطق 1 و 2) با تمرکز بر تقویت شاخصهای اجتماعی از طریق آموزش و افزایش سواد (بهخصوص برای زنان و جوانان)، ایجاد فرصتهای شغلی پایدار، بهبود وضعیت مسکن و زیرساختها، و پایش مستمر اثربخشی برنامهها، تدوین و اجرا شوند. واژگان کلیدی: سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS)، ایلام، فقر شهری.
