حسن سلطانی

چکیده مسألۀ فیض یکی از آموزههای مهم و اساسی عرفان است که در متون عرفانی به آن توجه خاصی شده است. عرفا مسأله فیض الهی را در موضوعات و مباحث مختلفی مؤثر میدانند، به تعبیری دیگر بسیاری از وقایع که در عالم هستی اتفاق افتاده و میافتد یا حاالتی که بر عارف و سالک عارض میشود حاصل و نتیجۀ فیض الهی است. در واقع فضل خداوند است که در همۀ اجزای عالم و تمامی حاالتی که برای سالک اتفاق میافتد نقش اصلی و اساسی دارد. از آفرینش جهان تا آفرینش انسان و نیز دریافتها و کشف و شهودی که عارف تحت تأثیر آن قرار میگیرد همه حاصل فیض و عنایت خداوند است و بیتوفیق و عنایت او، مجاهدت و طاعت محال است. فیض و اصطالحاتی چون: فضل، کرامت، موهبت، عنایت، محبت، خیر، احسان و... تقریباً در متون مذکور به یک معنا به کار رفته است. در این پژوهش نیز سعی شده است که کارکرد این اصطالحات در یک معنا در نظر بگیریم یعنی هرکجا در متون عرفانی این اصطالحات به کار رفته است و آنها را به معنای فیض نزدیک دیده ایم به همان معنی به کار بردهایم. در پایان نیز رابطه بینامتنی دیدگاه عرفا و مبانی مختلف آن بررسی و مشخص شده است؛ بینامتنیت گویای این امر است که هر متنی در برهه ای از زمان، تحت تأثیر متون پیش از خود بوده است؛ با توجه به اینکه قرآن منشأ واقعی عرفان اسالمی است در این پژوهش بینامتنیت قرآنی و حدیثی فیض در متون منثور عرفانی تا قرن پنجم بر اساس بینامتنیت ژنت بررسی شده است. کلید واژه: فیض، آفرینش، عرفان، بینامتنت، متون منثور عرفانی