جعفر حسین زاده

سابقه و هدف: پایداری خاکدانه از خصوصیات فیزیکی مهم خاک است که نقش اساسی در افزایش نفوذپذیری و جلوگیری از فرسایش خاک داشته و برای سلامت اکوسیستم مهم می‌باشد. با توجه به تمرکز بر خصوصیات شیمیایی و بیولوژیک در بیشتر مطالعات، خصوصیات فیزیکی خاک از جمله پایداری خاکدانه کمتر مورد توجه محققین قرار گرفته‌اند. در این تحقیق، پایداری خاکدانه تحت تأثیر اثرات همزمان تراکم تاج پوشش و تغییرات ارتفاع از سطح دریا و جهت دامنه مورد بررسی قرار گرفته است و ارتباط بین تغییرات پایداری خاکدانه با رطوبت و مقدار ماده آلی خاک مورد مقایسه قرار گرفته است. مواد و روش‌ها: برای انجام این پژوهش، تعداد 60 نمونه خاک از عمق 0 تا 15 سانتی‌متری خاک برداشت گردید. نمونه‌ها از توده‌های با تراکم تاج‌پوشش متفاوت (تنک و نیمه انبوه) در دو جهت شمالی و جنوبی و در سه طبقه ارتفاع از سطح دریا برداشت شد. تجزیه و تحلیل آماری با استفاده از تجزیه واریانس سه‌طرفه (Three-way ANOVA) در قالب مدل عمومی (GLM) خطی انجام شد. علاوه بر این، برای بررسی میزان همبستگی بین ویژگی‌های مختلف خاک مانند ماده آلی، رطوبت و پایداری خاکدانه‌ها، از نرم‌افزار R استفاده شد. به این منظور، از پکیج‌های آماری مختلفی مانند" ggplot2"، " reshape2" و" corrplot" جهت ایجاد نمودارهای گرافیکی و تحلیل بصری، برای ارزیابی شدت و نوع رابطه بین متغیرها و شناسایی الگوهای احتمالی همبستگی استفاده شد. نتایج و یافته‌ها: نتایج پژوهش حاضر نشان داد که جهت دامنه و تراکم تاج‌پوشش به‌طور معنی‌داری (p < 0.05) بر میانگین وزنی قطر خاک‌دانه‌ها، رطوبت خاک و میزان ماده آلی تأثیرگذار است. بر اساس نتایج به‌دست آمده، بیشترین میزان پایداری خاک‌دانه‌ها (MWD= 0/69 mm) در دامنه‌های شمالی و در مناطق با تراکم تاج‌پوشش نیمه‌انبوه مشاهده شد. همچنین به‌طور مشابه، بیشترین میزان رطوبت خاک (46/12 درصد) و ماده آلی (39/6 درصد) نیز در مناطق با تاج‌پوشش نیمه‌انبوه و در دامنه‌های شمالی ثبت شد که به‌طور معنی‌داری بیشتر از دامنه‌های جنوبی و تاج‌پوشش تنک بود. علاوه‌ براین همبستگی مثبت و معنی‌داری بین رطوبت خاک، میزان ماده آلی و پایداری خاک‌دانه‌ها مشاهده شد که نشان‌دهنده ارتباط متقابل این عوامل در بهبود کیفیت خاک است. این همبستگی‌ها بیانگر آن است که افزایش تراکم پوشش گیاهی درختان و درختچه‌ها در این منطقه جنگلی نیمه‌خشک باعث افزایش رطوبت خاک شده و در نتیجه، بهبود پایداری خاک‌دانه‌ها و کاهش فرسایش خاک را به دنبال دارد. همچنین تراکم بیشتر پوشش گیاهی باعث می‌شود که تبخیر سطحی کاهش یافته و مقدار بیشتری از رطوبت در خاک حفظ شود. از طرف دیگر، تجمع مواد آلی به‌واسطه تجزیه پوشش گیاهی باعث بهبود ساختار خاک و افزایش پایداری آن می‌شود.