نهالکاری با گونهی کاج تهران (Pinus eldarica Medw) موجب تغییر در ویژگیهای فیزیکی، شیمیایی و شاخص کیفیت خاک میشود. با این حال، میزان این تغییرات، تحت تأثیر عواملی همچون اقلیم، سن کاشت و عمق خاک متفاوت است. هدف پژوهش حاضر، بررسی اثرات نهالکاری کاج در دورههای 20 ساله و 30 ساله بر ویژگیهای خاک است. مواد و روشها: بر اساس شاخص دومارتن، دو منطقه نمایندهی اقلیمهای نیمهخشک و مدیترانهای در استان ایلام انتخاب شدند. برای انجام این تحقیق، دو توده جنگلکاریشده 20 و 30 ساله از گونه کاج تهران استفاده شد. نمونهبرداری خاک بهصورت کاملاً تصادفی از هر منطقه در دو عمق 10-0 و 20-10 سانتیمتری و با پنج تکرار انجام شد. برای تحلیل دادهها، از آنالیز واریانس سهطرفه (GLM) در قالب طرح فاکتوریل بهمنظور تعیین اثرات معنیدار تیمارها و اثرات متقابل آنها بر ویژگیهای فیزیکی (بافت خاک، چگالی ظاهری و رطوبت خاک) و شیمیایی (pH، هدایت الکتریکی، کربن آلی، نیتروژن کل، پتاسیم قابل جذب ، فسفر قابل جذب و آهک) و شاخص کیفیت خاک استفاده شد. مقایسهی میانگینها با آزمون دانکن در سطح احتمال 5 درصد انجام گرفت. از آنالیز مؤلفههای اصلی (PCA) برای بررسی روابط میان ویژگیهای خاک و تبیین الگوهای تغییر بین تیمارهای مختلف استفاده شد. یافتهها: نتایج نشان داد که عمق خاک بر میزان رس، شن، رطوبت و چگالی ظاهری تأثیر معنیداری داشت. در حالی که اقلیم منطقه تنها بر رطوبت خاک و سن بر رطوبت و چگالی ظاهری از نظر آماری معنیدار بود. بهطوریکه که رطوبت خاک در جنگلکاریهای 30 ساله حدود 5/1 برابر جنگلکاریهای 20 ساله بود. همچنین، اقلیم بر میزان نیتروژن کل، فسفر، پتاسیم و شاخص کیفیت خاک اثر معنادار داشت. سن و عمق خاک بر اکثر ویژگیهای شیمیایی اثر قابل توجهی داشتند. علاوه براین، اثر متقابل سن و عمق خاک بر میزان کربن آلی، نیتروژن کل، پتاسیم قابل جذب و شاخص کیفیت خاک دارای تفاوت معنادار بود. میزان کربن آلی در لایهی سطحی خاک در توده 30 ساله 3 تا 5/3 برابر، نیتروژن کل 5/2 تا 3 برابر، پتاسیم قابل جذب 8/1 تا 5/1 برابر، شاخص کیفیت خاک 15/1 و 14/1 برابر و هدایت الکتریکی کمتر از جنگلکاریهای 20 ساله بود. این تفاوتها بهترتیب در مناطق نیمهخشک و مدیترانهای مشاهده شدند. نتیجهگیری: نهالکاری با گونهی غیر بومی کاج تهران در اراضی تخریبیافته، نقش مهمی در حفاظت خاک، حفظ منابع آب، ذخیرهی کربن و بازسازی چشمانداز دارد. اگرچه کیفیت خاک در اقلیم مدیترانهای به دلیل ورودی مواد آلی بالاتر، شرایط آبوهوایی مطلوبتر و ظرفیت نگهداری آب بهبود یافته است، اما در منطقهی نیمهخشک نیز روند تدریجی بهبود ویژگیهای خاک در تودههای مسنتر مشاهده میشود. این تودهها با افزایش مقادیر کربن و نیتروژن و کاهش هدایت الکتریکی، نقش مؤثری در بازسازی و پایداری خاک در شرایط محدودیت آبی دارند. ازاینرو، تداوم طرحهای نهالکاری با گونههای غیر بومی کاج در اراضی تخریب یافته، باید بر مبنای پایش بلندمدت همراه با مطالعات مقایسهای با گونههای بومی متمرکز شود تا بتواند به مدیریت پایدار منابعطبیعی و برقراری تعادل اکولوژیکی منجر شود.
