1405/08/01

جواد نظری

مرتبه علمی: استادیار
ارکید: پیوند
تحصیلات: دکترای تخصصی
ریسرچ گیت:
دانشکده: الهیات و معارف اسلامی
اسکولار:
پست الکترونیکی: j.nazari [at] ilam.ac.ir
اسکاپوس: پیوند
تلفن:
HIndex:

مشخصات پژوهش

عنوان
غزّالی و مسألۀ معاد جسمانی؛ بررسی نظریۀ تریگر مبنی بر انتساب انکار معاد جسمانی به غزّالی
نوع پژوهش
مقاله چاپ‌شده در مجلات علمی
کلیدواژه‌ها
معاد جسمانی، معاد روحانی، دنیا و آخرت، الکساندر تریگر، محمد غزّالی.
سال 1405
مجله تاریخ فلسفه اسلامی
شناسه DOI https://doi.org/10.22034/hpi.2026.579904.1203
پژوهشگران جواد نظری

چکیده

محمد غزالی در کتاب تهافت الفلاسفه فیلسوفان را به سه دلیل تکفیر می‌کند: انکار حدوث عالم، انکار علم خداوند به جزئیات و انکار معاد جسمانی. با این حال، الکساندر تریگر این رأی را تقویت می‌کند که غزالی، در رأی نهایی‌اش، به معاد جسمانی باور نداشته است. وی برای این امر شواهدی از آثار مختلف غزالی عرضه می‌کند. در این نوشتار، این شواهد، و شواهد دیگری که تریگر به آنها اشاره نکرده، مورد بررسی قرار گرفته‌اند. این شواهد به ادعای تریگر إشعار دارند، اما روش توصیفی‌‌تحلیلی، در پرتو تصریحات مکرّر غزالی به معاد جسمانی، نشان می‌دهد که این شواهد قابل توجیه‌اند: در برخی از این شواهد، غزّالی ظاهرا در صدد توضیح جنبۀ روحانی معاد است، نه انکارِ بُعدِ جسمانی آن. در برخی دیگر، غزّالی بحث تقابل دنیا و آخرت را مطرح کرده است، سعی شده است که این موارد، بر اساس مقارنه‌گراییِ مدّنظرِ غزّالی توضیح داده شوند. در نهایت، این احتمال تقویت شده است که غزالی از اعتقاد به معاد جسمانی دست برنداشته است.