گیاهان دارویی، منابع غنی و ارزشمندی از متابولیتهای ثانویه هستندکه به شدت تحت تأثیر عوامل محیطی به ویژه تنش خشکی قرار میگیرند. ترکیبات آلی این گیاهان توسط انسان به عنوان ترکیب دارویی مصرف میشوند. در سالهای اخیر، گیاهان دارویی و فرآوردهای آنها همواره با رشد قابل توجهی رو به افزایش است که به تولید و عرضه متابولیتهای ثانویه مشتق از این گیاهان مربوط میشود، لذا این ترکیبات گیاهی دارای اهمیت و ارزش اقتصادی بالایی هستند؛ به همین منظور، پژوهش حاظر بر پایه طرح بلوکهای کامل تصادفی و با سه تکرار در سال زراعی 1404-1403، در گلخانه تحقیقاتی گروه علوم باغبانی دانشگاه ایلام، با هدف بررسی تأثیر تیمارهای نیترات نقره و نانوذرات نقره بر صفات رشدی و متابولیتهای ثانویه آویشن کوهی ((Thymus kotschyanus L. تحت تنش خشکی اجرا شد. در این پژوهش، نیترات نقره و نانوذرات نقره هر کدام در چهار سطح (صفر، 30، 60، 120 میلیگرم بر لیتر) و تنش خشکی در سه سطح شامل 100 درصد ظرفیت مزرعه (شاهد یا بدون تنش –(w0، 75 درصد ظرفیت مزرعه (تنش متوسط-(w1 و 50 درصد ظرفیت مزرعه (تنش شدید- w2) مورد مطالعه قرار گرفت. در این پژوهش صفات مختلف گیاه شامل ارتفاع بوته، وزن تازه و خشک شاخساره و ریشه، طول ریشه، حجم و سطح ریشه، محتواینسبی آب برگ، میزان نشت یونی، رنگدانههای فتوسنتزی (کلروفیلa، کلروفیلb، کلروفیل کل و کارتنوئید)، محتوای آنتوسیانین، فنول کل، فلاونوئید، پرولین، مالوندیآلدئید، فعالیت آنتیاکسیدانی، فعالیت آنزیمی (کاتالاز، فنیلآلانینآمونیالیاز و تیروزینآمونیالیاز) و درصد اسانس بررسی گردید. نتایج نشان داد که اعمال تیمارهای نیترات نقره و نانوذرات نقره، سبب افزایش و بهبود ویژگیهای مؤثر در رشد گیاه آویشن کوهی تحت سطوح مختلف تنش خشکی نسبت به تیمار شاهد گردید، به طوری که غلظت 60 میلیگرم بر لیتر نانوذرات نقره در سطح بدون تنش، افزایش ارتفاع بوته، وزن تازه و خشک شاخساره و ریشه، محتوای نسبی آب برگ، محتوای کلروفیلa، کلروفیلb و کلروفیل کل را در پی داشت و در سطح تنش شدید نیز موجب بهبود طول ریشه، حجم و سطح ریشه، کارتنوئید، محتوای آنتوسیانین، فنول کل، فلاونوئید، پرولین، فعالیت آنتیاکسیدانی، فعالیت آنزیمهای فنیلآلانینآمونیالیاز، تیروزینآمونیالیاز و درصد اسانس و منجر به کاهش درصد نشت یونی، غلظت مالوندیآلدئید و فعالیت آنزیم کاتالاز در مقایسه با تیمار شاهد گردید. همچنین غلظت 120 میلیگرم بر لیتر نانوذرات نقره، موجب بهبود طول ریشه، حجم و سطح ریشه، کارتنوئید، محتوای آنتوسیانین، فنول کل، فلاونوئید، پرولین، فعالیت آنزیمهای فنیلآلانینآمونیالیاز و تیروزینآمونیالیاز، فعالیت آنتیاکسیدانی و درصد اسانس در مقایسه با تیمار شاهد پس از غلظت 60 میلیگرم بر لیتر نانوذرات نقره مشاهده شد. تیمار با غلظت 60 و 120 میلیگرم بر لیتر نانوذرات نقره موجب بهبود ترکیبات اسانس آویشن کوهی مانند پاراسیمن، لیمونن، گاماترپینن و لینالول نسبت به شاهد شد. همچنین تنها غلظت 120 میلیگرم بر لیتر نیترات نقره موجب افزایش تیمول شد. این نتایج نشان میدهد که تیمار نانوذرات نقره به ویژه غلظت 60 و 120 میلیگرم بر لیتر، با تغییر فرآیندهای فیزیولوژیکی و بیوشیمیایی به طور مؤثری سبب بهبود شرایط رشدی و افزایش میزان اسانس و کاهش اختلالات تنش خشکی برای گیاه آویشن کوهی شد و ویژگیهای کمی و کیفی این گیاه دارویی را افزایش داد.
