آویشن دنایی (Thymus daenensis Celak) یکی از شناختهشدهترین گیاهان دارویی و معطر متعلق به خانواده نعناعیان (Lamiaceae) است. این گیاه یکی از گونههای انحصاری و باارزش کشور ایران میباشد که به لحاظ سنتز متابولیتهای ثانویهایی مانند تیمول و کارواکرول، از اهمیت ویژهایی برخوردار است. تنشهای محیطی از جمله تنش خشکی یکی از مهمترین عوامل محدودکننده رشد و عملکرد گیاهان دارویی بهشمار میروند. ذرات کربنی با مقیاس نانو به دلیل خواص فیزیکی و شیمیایی منحصر بهفردی چون خاصیت آبدوستی، موجب افزایش جذب آب و بهبود کمیت و کیفیت گیاهان دارویی میشوند. لذا تیمار با نانولولههای کربنی در شرایط تنش خشکی، بهعنوان یک استراتژی عالی برای بهبود کشت گیاهان دارویی، تعدیل اثرات خسارتزایی تنش خشکی و کاهش تنش اکسیداتیو در نظر گرفته میشوند. این مطالعه با هدف بررسی اثرات سطوح مختلف تنش خشکی شامل سه سطح (بدون تنش، تنش متوسط (75 درصد ظرفیت زراعی) و تنش شدید (50 درصد ظرفیت زراعی)) و نیز محلولپاشی با تیمارهای نانولولههای کربنی و کربن فعال در چهار سطح (با غلظتهای 0، 50، 100 و 200 میلیگرم بر لیتر) بر پارامترهای مورفوفیزیولوژیکی، بیوشیمیایی و بازده اسانس آویشن دنایی در سال 1403 در مجتمع گلخانهایی دانشگاه ایلام به صورت فاکتوریل در قالب طرح کاملا تصادفی و با چهار تکرار اجرا شد. نتایج حاکی از آن است که بالاترین میزان صفات مورفولوژیکی (ارتفاع شاخساره، طول، حجم و سطح ریشه، وزن تر و خشک شاخساره و ریشه) بهدنبال اعمال غلظت 200 میلیگرم بر لیتر تیمار با نانولولههای کربنی و کربن فعال تحت تنش خشکی نسبت به تیمار شاهد مشاهده شد. همچنین اعمال نانولولههای کربنی و کربن فعال در غلظت ذکر شده تحت تنش خشکی بهطور معنیداری منجر به بهبود ویژگیهای فیزیولوژیکی (محتوای نسبی آب برگ، کلروفیلa، کلروفیلb، کلروفیل کل، کاروتنوئید، آنتوسیانین، فنول کل و فلاونوئید) در مقایسه با تیمار شاهد شد. پایینترین مقادیر در شاخصهای نشت الکترولیت و پرولین در گیاهان تیمار شده با این نانوذره و کربن فعال در غلظت 200 میلیگرم بر لیتر نسبت به تیمار شاهد ثبت شد. کاربرد نانولولههای کربنی و کربن فعال، تأثیر قابلتوجهی بر پایداری غشاء، رنگیزهها و درصد اسانس در این پروژه داشت. همچنین تأثیر این تیمارها بر روی گیاه آویشن دنایی تحت تنش خشکی، اثر افزایشی بر روی صفات بیوشیمیایی CAT، PAL، TAL و DPPH و اثر کاهشی بر روی MDA داشت. غلظت تیمارهای بکار برده شده (50، 100 و 200 میلیگرم بر لیتر) در این پروژه برای بهبود صفات مذکور در آویشن دنایی، مطلوب ارزیابی شد. بهطورکلی میتوان اظهار کرد که گیاهان تیمار شده با نانولولههای کربنی و کربن فعال در این پژوهش کمتر تحت تأثیر مضرات تنش خشکی قرار گرفتند و قادر بودند در تمامی سطوح تنش، فاکتورهای رشدی و فیزیولوِژیکی را نسبت به گیاه شاهد بهبود بخشند و در غلظتهای بالای تنش، بهطور قابل ملاحظهایی از پیامدهای ناشی از تنش خشکی جلوگیری به عمل آمد. بنابراین، نانولولههای کربنی با بهبود زیستتوده گیاهی و افزایش متابولیتهای ثانویهای مانند فنولها، تیمول، کارواکرول و سایر ترکیبات شیمیایی مهم که بهعنوان منابع ارزشمندی از آنتیاکسیدانهای قوی شناخته میشوند، مورد توجه پژوهشگران در بخشهای کشاورزی، داروسازی و صنعت قرار گرفتهاند. در نتیجه، این مواد بهعنوان یکی از نانوالیسیتورهای جذاب برای دستیابی به اهداف ذکر شده و نیز کمک به بهبود اقتصاد کشور مطرح میشوند.
