این پژوهش با هدف بررسی اثر محلولپاشی کبالت و نانوذرات کبالت بر شاخصهای مورفولوژیکی، فیزیولوژیکی و متابولیکی آویشن باغی (Thymus vulgaris L.) تحت سطوح مختلف تنش شوری انجام شد. آزمایش بهصورت فاکتوریل در قالب طرح بلوکهای کامل تصادفی با سه تکرار در سال زراعی 1404-1403 در گلخانه گروه علوم باغبانی دانشگاه ایلام اجرا گردید. تیمارها شامل چهار سطح محلولپاشی کبالت و نانوکبالت (0، 60، 120 و 240 میلیگرم در لیتر) و سه سطح شوری (0، 40 و 80 میلیمولار) بودند. نتایج نشان داد که افزایش تنش شوری سبب کاهش معنیدار محتوای نسبی آب برگ، وزن خشک و تر اندام هوایی و ریشه، طول، سطح و حجم ریشه گردید، درحالیکه درصد نشت الکترولیت و محتوای مالوندیآلدهید بهعنوان شاخصهای پراکسیداسیون لیپیدی افزایش یافتند. از سوی دیگر، شوری باعث افزایش محتوای پرولین، فنول کل، فلاونوئید کل، آنتوسیانین، فعالیت آنزیمهای آنتیاکسیدانی (کاتالاز، PAL و TAL)، فعالیت آنتیاکسیدانی (DPPH)، میزان کاروتنوئید و در نهایت درصد اسانس سرشاخه شد. محلولپاشی کبالت و بهویژه نانوذرات کبالت اثر قابلتوجهی در کاهش آثار منفی تنش شوری داشتند. کاربرد نانوکبالت در غلظت 120 میلیگرم بر لیتر بیشترین نقش را در افزایش طول و سطح ریشه، محتوای نسبی آب برگ، کاهش نشت الکترولیت و محتوای مالوندیآلدهید و درعینحال ارتقای فعالیت آنزیمهای دفاعی و انباشت متابولیتهای ثانویه ایفا کرد. بهطورکلی، نانوکبالت اثر قویتری نسبت به کبالت معمولی داشت و توانست رشد رویشی، شاخصهای فیزیولوژیک و محتوای ترکیبات ثانویه از جمله فنول، فلاونوئید و اسانس را در شرایط شوری بهبود بخشد. همچنین، تجزیه اسانس گیاه آویشن باغی نشان داد که ترکیبات اصلی شامل کارواکرول، تیمول، پارا-سایمن، گاما-ترپینن، لیمونن و لینالول بودند. نتایج بیانگر تأثیر معنیدار تنش شوری و تیمارهای تغذیهای کبالت و نانوکبالت با غلظت 120 میلیگرم بر لیتر بر ترکیب و درصد اجزای اسانس بود. در شرایط بدون تنش، تیمار کبالت 120 میلیگرم بر لیتر بیشترین درصد کارواکرول را داشت، در حالی که نانوکبالت 120 میلیگرم بر لیتر موجب افزایش ترکیبات مونوترپن نظیر گاما-ترپینن شد. بهطور کلی، نانوکبالت در غلظت 120 میلیگرم بر لیتر نسبت به کبالت معمولی اثر تحریکی بیشتری بر مسیرهای سنتز مونوترپنها و ترکیبات فنلی اسانس داشت و این امر احتمالاً به عنوان مکانیسمی دفاعی در برابر تنش شوری عمل میکند. در مجموع، یافتههای این تحقیق نشان میدهد که استفاده از نانوذرات کبالت در غلظت 120 میلیگرم بر لیتر میتواند رویکردی مؤثر برای کاهش اثرات زیانبار تنش شوری، افزایش تولید متابولیتهای ثانویه و بهبود کیفیت و عملکرد آویشن باغی باشد. نتایج این پژوهش میتواند راهکارهای ارزشمندی برای مدیریت کشت گیاهان دارویی در مناطق شور و کمبازده ارائه دهد.
