این پژوهش با هدف بررسی اثر تفاوتهای محیطی و مدیریت کشاورزی بر تولید زیستتوده، ذخیرهسازی کربن و فعالیت میکروبی خاک در سیستمهای زراعی انجام شد. مطالعه شامل دو آزمایش مجزا بود: آزمایش اول به بررسی اثر تفاوتهای مکانی در سه ایستگاه دالاهو، ماهیدشت و سرپلذهاب طی دو سال زراعی 1401–1402 پرداخته و شاخصهای عملکرد گیاه، تولید زیستتوده، شاخصهای تولید خالص کربن (NPPC و NEP) و مقادیر مختلف کربن در اندامهای گیاهی و خاک را اندازهگیری کرد. آزمایش دوم اثر مدیریت کشاورزی شامل خاکورزی (مرسوم و کمخاکورزی)، مصرف کود دامی (20 تن در هکتار و عدم مصرف) و تناوب زراعی (نخود–آیش، نخود–ارزن و ارزن–آیش) را بر تنفس خاک و فعالیت میکروبی در نخود و ارزن طی دو سال زراعی متوالی بررسی نمود. هر دو آزمایش بر اساس تجزیه واریانس تحلیل شدند. نتایج آزمایش اول نشان داد که ایستگاه سرپلذهاب بیشترین عملکرد اندام هوایی (1024 کیلوگرم در هکتار) و عملکرد کل (1701 کیلوگرم در هکتار) و همچنین بالاترین شاخصهای NPPC،NEP و NBP1 را داشت. ایستگاه دالاهو با وجود عملکرد کل کمتر، در شاخصهای حفظ کربن مانند تعداد غلاف در بوته، عملکرد ریشه و کربن ریشه برتر بود و کمترین میزان انتشار کربن از طریق تنفس هتروتروفی و کل تنفس خاک را ثبت کرد. ایستگاه ماهیدشت بیشترین کربن آلی خاک را داشت، اما در اغلب شاخصهای تولید زیستتوده و ذخیرهسازی کربن عملکرد ضعیفتری نسبت به دو ایستگاه دیگر نشان داد. در آزمایش دوم، خاکورزی مرسوم و مصرف کود دامی موجب افزایش معنیدار تنفس هتروتروفی و کل خاک شدند؛ این اثر در نخود بیش از 100 درصد و در ارزن حدود 40 تا 50 درصد بود. همچنین، تناوب زراعی مناسب مانند نخود–ارزن فعالیت میکروبی خاک را بهبود بخشید و مدیریت کربن خاک را افزایش داد. به طور کلی، نتایج نشان داد که تفاوتهای محیطی و مدیریت کشاورزی بهطور همزمان بر عملکرد گیاه، تولید زیستتوده، ذخیرهسازی کربن و فعالیت میکروبی تأثیرگذارند. انتخاب مکان کشت مناسب همراه با راهبردهای مدیریتی بهینه میتواند هم عملکرد و بازدهی تولید را افزایش دهد و هم پایداری کربن خاک و کاهش انتشار گازهای گلخانهای را بهبود بخشد، که اهمیت بالایی در طراحی سیستمهای کشاورزی پایدار دارد.
