مهدی حیدری

تنش خشکی یکی از مهم‌ترین عوامل محدودکننده رشد اولیه نهال‌ها و استقرار موفق گونه‌های جنگلی است. در این شرایط، استفاده از راهکارهای زیستی و فناورانه برای افزایش کارایی سیستم ریشه و افزایش تحمل گیاه به تنش‌های محیطی، اهمیت ویژه‌ای دارد.. ارغوان (Cercis siliquastrum L.) یک گونه بومی زاگرس است که در مراحل اولیه رشد نسبت به کم‌آبی حساس است. این پژوهش با هدف بررسی اثرات قارچ مایکوریزا (Glomus mosseae)، باکتری محرک رشد گیاه (Pseudomonas fluorescens) و نانولوله‌های کربنی در سه غلظت (0، 50 و 100 میلی‌گرم در لیتر) بر شاخص‌های جوانه‌زنی بذر و صفات مورفولوژیکی، فیزیولوژیکی و بیوشیمیایی نهال ارغوان تحت سطوح مختلف تنش خشکی (100، 60 و 20 درصد ظرفیت زراعی خاک) انجام شد. آزمایش جوانه‌زنی به‌صورت فاکتوریل در قالب طرح کاملاً تصادفی اجرا شد و شاخص‌های درصد جوانه‌زنی، سرعت جوانه‌زنی و میانگین زمان جوانه‌زنی اندازه‌گیری شد. نتایج نشان داد که اثرات اصلی و برهم‌کنش‌های تیمارها بر تمامی شاخص‌های جوانه‌زنی در سطح احتمال یک درصد (P≤0.01) معنی‌دار بود. بیشترین درصد و سرعت جوانه‌زنی و کمترین میانگین زمان جوانه‌زنی در تیمار تلقیح هم‌زمان قارچ و باکتری همراه با کاربرد 100 میلی‌گرم در لیتر نانولوله‌های کربنی مشاهده شد. نتایج مربوط به مرحله رشد نهال نشان داد که تنش خشکی به‌طور معنی‌داری موجب کاهش زیست‌توده اندام‌های هوایی و زیرزمینی، سطح برگ و شاخص‌های رشد شد. با این حال، تلقیح با قارچ مایکوریزا G. mosseae از طریق بهبود جذب آب و عناصر غذایی و توسعه ریشه، اثرات منفی تنش را تعدیل کرد. همچنین، تلقیح باکتریایی موجب بهبود روابط آبی و حفظ رشد در تمامی سطوح تنش خشکی شد. کاربرد نانولوله‌های کربنی، به‌ویژه در تنش شدید، با بهبود ویژگی‌های ساختاری ریشه، موجب تقویت سیستم ریشه‌ای و افزایش بیوماس گیاه شد. در سطح بیوشیمیایی، تیمارهای تلفیقی باعث افزایش فعالیت آنزیم‌های آنتی‌اکسیدانی و تجمع اسمولیت‌های سازگار نظیر پرولین و قندهای محلول شدند. در مجموع، نتایج این پژوهش نشان‌دهنده هم‌افزایی معنی‌دار میان عوامل زیستی و نانولوله‌های کربنی در بهبود عملکرد رویشی و فیزیولوژیک نهال‌های ارغوان تحت تنش خشکی است.. این هم‌افزایی با حفظ تعادل آبی، کاهش تنش اکسیداتیو و بهبود توسعه ریشه، منجر به افزایش پایداری و استقرار نهال‌ها در شرایط تنش خشکی شد و می‌تواند در برنامه‌های احیا و توسعه جنگل‌های مناطق خشک و نیمه‌خشک زاگرس مورد توجه قرار گیرد.