محمود رستمی نیا

آگاهی از ظرفیت خاک‌ها برای بهره‌برداری از آنها در قالب انواع استفاده‌های اصلی در اکوسیستم‌های کشاورزی و منابع طبیعی مستلزم شناخت دقیق ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی و زیستی خاک می‌باشد که تضمین کننده استفاده پایدار از اراضی می‌باشد. لذا این تحقیق به منظور ارزیابی کیفیت خاک با استفاده از مدل‌های کمّی در اراضی کَنِ‌ سرخ شهرستان مهران به عنوان بخشی از اراضی خشک و نیمه‌خشک ایران در استان ایلام انجام شد. نمونه‌های خاک از عمق 0تا30 سانتی‌متری و متوسط وزنی عمق30 تا100سانتی‌متری خاکرخ برداشت گردید. ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی بر اساس روش‌های استاندارد اندازه‌گیری شد. با استفاده از روش تجزیه به مؤلفه‌های اصلی (PCA)، از مجموع 16 ویژگی خاک (TDS)، بر اساس میزان ارزش ویژه و ضریب همبستگی 8 ویژگی به عنوان حداقل ویژگی‌های مؤثر بر کیفیت خاک (MDS) انتخاب گردید. سپس با استفاده از دو مدل شاخص کیفیت تجمعی (IQI) و شاخص کیفیت نمورو (NQI) و هر کدام در دو مجموعه‌ی TDS و MDS ارزیابی کیفیت خاک‌ انجام شد. نتایج نشان داد که خاک‌های منطقه در نمونه‌های سطحی دارای کلاس کیفیت متوسط و نمونه‌های متوسط وزنی عمق 30 تا100سانتی‌متری خاکرخ‌ها دارای کیفیت ضعیف به‌همراه محدودیت شدید می‌باشند. طبق نتایج مهم‌ترین عامل محدودکننده کیفیت خاک کمبود ماده آلی، درصد بالای کربنات کلسیم، گچ، سنگریزه و شوری خاک بود. ضریب تبیین (R2) برای نمونه‌های سطحی و متوسط عمقی بین دو مجموعه TDS و MDS در دو مدل IQI و NQI به‌ترتیب 79/0 و 79/0، 95/0 و 94/0 بود که نشان‌دهنده قابل اطمینان بودن استفاده از مجموعه MDS به ‌جای TDS در هر دو مدل می‌باشد. بنابراین استفاده از مؤثرترین ویژگی‌های خاک در مطالعات ارزیابی کیفیت خاک ضمن کاهش زمان مطالعات خاک‌شناسی زمینه صرفه اقتصادی در بحث پایش و بهره‌برداری پایدار از اراضی کشاورزی را فراهم می‌نماید.