چکیده در دهههای اخیر، افزایش فشارهای انسانی، گسترش بیرویه شهرها و تغییرات شدید اقلیمی، ارزیابی توان اکولوژیکی سرزمین را به یکی از ابزارهای کلیدی مدیریت پایدار منابع طبیعی در مناطق نیمهخشک بدل کرده است. استان دیاله در عراق، بهعنوان یکی از نواحی حساس از نظر محیطی و توسعهای، نمونهای بارز از چالشهای مرتبط با توسعه هماهنگ با ظرفیت محیط به شمار میآید. این پژوهش با هدف بررسی، ارزیابی و مدلسازی توان اکولوژیکی سرزمین در استان دیاله انجام گرفت. روش تحقیق مبتنی بر سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) و منطق فازی بود و از نه معیار مکانی کلیدی شامل ارتفاع، شیب، جهت شیب، فاصله از راه، رودخانه، مراکز شهری، کاربری اراضی، پوشش گیاهی و دما برای تحلیل استفاده شد. در گام نخست، دادههای خام مربوط به هر معیار، فرآیند فازیسازی را طی کرده و درجات عضویت پیکسلها محاسبه گردید. سپس برای ترکیب دادهها، از عملگر تجمعی فازی گاما (γ = 0.7) بهعنوان شاخص ترکیبی استفاده شد. نتایج مدلسازی فازی نشان داد که تنها حدود 39.22 درصد از اراضی استان دیاله در کلاسهای اکولوژیکی مطلوب («بسیار مناسب» و «مناسب») قرار دارند که بیشتر در نواحی جنوبی و غربی با شیبهای ملایم و نزدیکی به منابع آبی متمرکزند. در مقابل، نزدیک به 38 درصد از اراضی منطقه در کلاسهای «نامناسب» و «بسیار نامناسب» شناسایی شدند که ناشی از محدودیتهایی نظیر شیبهای تند، کاربری نامناسب اراضی و مجاورت با عناصر حساس محیطی است. این نتایج بیانگر آن است که توسعه فیزیکی گسترده در این مناطق نهتنها اقتصادی نیست، بلکه موجب افزایش آسیبپذیری زیستمحیطی نیز خواهد شد. براساس تحلیل فضایی، راهبرد اصلی توسعه پایدار برای دیاله باید بر توسعه متمرکز و گزینشی (Concentrated and Selective Development) در پهنههای دارای بالاترین پتانسیل استوار باشد. در این رویکرد، پیشنهاد میشود با تقویت لینکهای فضایی (Connectivity)، ایجاد کریدورهای خدماتی باکیفیت و تخصیص کاربریهای شهری کمریسک در اراضی «بسیار مناسب»، از گسترش پراکنده شهری (Urban Sprawl) پیشگیری گردد. در نهایت، نقشه توان اکولوژیکی نهایی استان دیاله بهعنوان ابزاری تحلیلی برای تصمیمگیرندگان و برنامهریزان تولید شد تا مبنایی برای طرحهای کاربری اراضی، مدیریت پایدار منابع طبیعی و کاهش ریسکهای محیطزیستی آینده قرار گیرد. پیشنهاد میشود در پژوهشهای آتی، اثرات تغییر اقلیم و ریسک سیلابهای محتمل نیز در تحلیل فازی لحاظ گردد تا دقت و قابلیت اعتماد مدل توسعهای افزایش یابد.
