چکیده رویکرد سیاسی-اجتماعی علما در تاریخ ایران، به ویژه در دوران معاصر، از مباحث مهمی است که نیازمند توجه ویژهای است. پژوهش حاضر با تمرکز بر نقش و حضور فعال علما در مسائل سیاسی و اجتماعی دوران قاجار، به تحلیل واکنشهای روحانیت نسبت به تحولات سیاسی و اجتماعی این دوره میپردازد. علمای معاصر در برابر رخدادها و تحولات اجتماعی-سیاسی، به منظور حفظ هویت اسلامی و دفاع از جایگاه دین در برابر حکومت قاجار، واکنشهای متنوعی نشان دادهاند که به تقابل و تعامل با دستگاه سلطنت منجر شده است. در این راستا، سوال اصلی پژوهش این است که علما در دوران قاجار، با توجه به شرایط اجتماعی و سیاسی، به چه گروهها و سنخهایی تقسیم میشوند؟ این تحقیق با بهرهگیری از روش توصیفی-تحلیلی و استفاده از منابع کتابخانهای، واکنشهای روحانیت دوره قاجار در برابر اقدامات و اصلاحات حکومت قاجار را مورد بررسی قرار داده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که عواملی مانند تهدیدات خارجی، استعمار، مقابله با مکاتب انحرافی، جنبش عدالتخانه، افزایش ظلم و فساد حکام، نفوذ بیگانگان، تاراج منابع کشور، اعطای امتیازات به بیگانگان، نارضایتی عمومی از عملکرد دولت، فساد درباریان، عدم مشروعیت حکام قاجار و اختلافات فکری و سیاسی، موجب مواضع متفاوت علما در قبال حکومت قاجار گردید. بر اساس این عوامل، علمای دوره قاجار به سه دسته تقسیم میشوند: مخالفان حکومت، موافقان حکومت، و کسانی که سیاست سکوت را در پیش گرفته یارابطهشان با حاکمان قاجار دستخوش فراز و نشیب بوده است.
