محسن توکلی

در چند دهه اخیر، افزایش رو به رشد تلفات منابع آب‌وخاک موجود در حوزه‌های آبخیز در اثر بهره‌برداری غیراصولی از منابع، شدت فزاینده‌ای یافته است. این اقدامات باعث تخریب اراضی و کاهش عمر مفید سدها و درنتیجه کاهش تولیدات شده است. بر این اساس، تحقیق حاضر با هدف ارزیابی تأثیر اقدامات آبخیزداری در حوزه آبخیز گل‌گل با استفاده از مدل هیدرولوژیکی HEC-HMSانجام شده است. برای این منظور ابتدا تمامی داده‌ها و نقشه‌های مربوط به داده‌ها، جمع‌آوری و مدل هیدرولوژیکی HEC-HMS با استفاده از داده‌های بارندگی و رواناب مشاهده‌شده، واسنجی و اعتبارسنجی گردید. مرحله واسنجی نتایج نشان داد که دبی حداکثر مشاهده شده 90 مترمکعب بر ثانیه و در مقابل دبی شبیه‌سازی شده 7/89 مترمکعب بر ثانیه است، ضریب همبستگی و پراکندگی داده‌های مورد استفاده نیز در مرحله واسنجی %80 و ضریب نش-ساتکلیف 79% به دست آمد که نشان دهنده نتایج قابل‌قبول شبیه‌سازی است. در ادامه با استفاده از پارامترهای بهینه‌شده مدل طی دوره زمانی یک‌ساله اعتبارسنجی شد که دبی حداکثر مشاهده شده 7/67 مترمکعب بر ثانیه و مقدار شبیه‌سازی شده 1/67 مترمکعب بر ثانیه بوده و شاخص‌های کارایی مدل با ضریب همبستگی 77% و ضریب نش ساتکلیف 76% به دست‌آمده است. سپس یک رویداد روزانه با دوره بازگشت 25 سال و مراحل زمانی 10 دقیقه برای بررسی اثرات اجرای آبخیزداری انتخاب شد که نتایج آن‌ها در این مرحله به‌صورت دو سناریوی اصلی (وجود سازه آبخیزداری و عدم وجود سازه آبخیزداری) مورد بررسی قرار گرفت. نتایج به دست‌آمده نشان داد که در سناریوی اول و دوم پیک دبی شبیه‌سازی شده به ترتیب 137 مترمکعب بر ثانیه و 2/114 مترمکعب بر ثانیه محاسبه شده که تأثیر سازه‌ها بر دبی پیک را با کاهش 8/22 مترمکعب بر ثانیه نشان می‌دهد. نتیجه‌گیری کلی اینکه با انجام اقدامات مناسب و مدیریت شده می‌توان دبی حداکثر سیلاب‌ها را به مقدار مناسبی کاهش داد، همان‌گونه که در گذشته نیز تأثیرگذار بود‌ه‌اند.