محسن توکلی

آب‌های زیرزمینی به عنوان یک منبع استراتژیک و قابل دسترس، نقش مهمی را در تأمین مصارف مختلف شرب، صنعت و کشاورزی ایفا می‌کند. بهره‌برداری زیاد از آب‌های زیرزمینی در بیشتر دشت‌های کشور موجب افت شدید سطح آب زیرزمینی شده است. از جمله اثرات محیطی نامطلوب افت زیاد سطح آب زیرزمینی، وقوع پدیده فرونشست می‌باشد. دشت مهران از جمله دشت‌های مهم استان ایلام است که به دلیل بهره‌برداری بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی جهت تأمین نیازهای آبی منطقه خصوصاً کشاورزی و همچنین کاهش نزولات جوی و خشکسالی‌ها در سال‌های گذشته، متوسط سطح تراز آب زیرزمینی در طول دوره آماری 20 ساله (94-1393تا 75- 1374)، با افت معادل 75//14 متر مواجه بوده است. یکی از تبعات نامطلوب این افت، وقوع پدیده فرونشست می‌باشد. با پهنه بندی میزان افت سطح آب زیرزمینی در محدوده دشت و شهر مهران، سعی شده است ارتباطی بین میزان نشست زمین با میزان افت سطح آب زیرزمینی برقرار گردد. برای اندازه‌گیری نشست دشت مهران، در سال 1387 تعداد 8 نقطه ارتفاعی (بنچ مارک) توسط سازمان نقشه‌برداری نصب و راه اندازی گردیده است. ارتفاع اولیه نقاط بنچ مارک‌ها در سال 1387 توسط سازمان نقشه‌برداری کشور ثبت و برداشت شده است. در مطالعه حاضر در سال 1394، ارتفاع بنچ مارک‌ها توسط GPS دو فرکانسه برداشت گردید. پس از آن، نشست صورت گرفته از اختلاف ارتفاع بین ایستگاه ها (بنچ مارک ها) محاسبه گردید. میزان نشست زمین در بخش‌های مختلف دشت مهران در کل دوره (94-74)بین 5 تا 34 سانتیمتر به دلیل افت سطح آب زیرزمینی در نتیجه برداشت بیش از حد از آبخوان و همچنین تأثیر خشکسالی ها می باشد. بیشترین میزان نشست زمین مریوط به قسمت‌های شمالی و مرکزی دشت، جایی که بیشترین افت سطح آب زیرزمینی تفاق افتاده، می باشد. میزان حجم نشست در کل دشت در طول دوره مورد مطالعه 20 ساله بر اساس متوسط نشست زمین (22 سانتیمتر) و با توجه به مساحت آبخوان،حدود (281کیلومتر مربع)، معادل 63 میلیون متر مکعب برآورد می‌گردد که این رقم نشان دهنده کاهش تخلخل سفره (کاهش ظرفیت آبخوان در نگهداری و ذخیره سازی آب) می باشد. میزان نشست متوسط سالیانه دشت مهران 1/1 سانتیمتر در سال بوده و نشان می‌دهد که در دشت مهران از دیدگاه آب زیرزمینی، بیابانزایی در این آبخوان اتفاق افتاده است.