یکی از باورهای شگفت که در اساطیر، عجایبنامهها و برخی از متون نظم و نثر ادب فارسی بازتاب یافته و زمینۀ مناسبی برای خلق مضامین و تصاویر غریب ایجاد کرده است، اعتقاد به انسان دریانشین یعنی موجودی مرکب است که نیمۀ بالای جسمش انسان و نیمۀ پایین آن ماهی است. مسئلۀ اصلی این پژوهش که به روش توصیفی تحلیلی و با استناد به منابع کهن انجام شده است، بررسی، نقد و تحلیل افسانۀ مردم دریانشین در متون ادب فارسی، جستجو در ریشهها و زمینههای آن در اساطیر و افسانهها و نیز نشان دادن نمونههای مشابه در اسطورههای دیگر ملتهاست. انسان دریانشین که در مواقعی با پری دریایی همسان است، مطابق تصورات قدیم، در کاخهای افسانهای و محیطی سرشار از جواهرات گرانبها در زیرِ آب زندگی میکند. زندگی انسان دریانشین، نظامی اجتماعی دارد و گاه ازطریق ازدواج صاحب فرزند میشود. اغلب شاد و اهل آواز و طرب است و بااینکه قادر به تکلم نیست، برخی اوقات با انسان مراوده دارد و حتی با او ازدواج میکند. گاهی در نقش نجاتبخش و راهنمای کشتیشکستگان ظاهر میشود. انسان دریانشین حاصل تلاش ذهن بشر است برای خلق دنیایی موازی در زیر آب که اجزای آن با جهان محسوس متناظرند و بازگوکنندۀ برخی جوانب گوناگون و ناسازگار جهان و نسبت آن با زندگی و انسان به شمار میآید.
