نماز از محوریترین مناسک عبادی اسلام و از لوازم اصلی دینداری است. سورههای قرآن در دورههای مکی و مدنی با سازوکار مشخصی به ترویج نماز پرداخته و سعی کردهاند آن را بهتدریج در جامعه نهادینهسازی کنند. توجه به مراحل تبلیغ نماز در جامعه از آغاز اسلام در مکه تا پایان تثبیت آن در مدینه، الگوی مشخصی را نشان میدهد که میتواند در امور علمی و تبلیغی قابل استفاده باشد. پژوهش حاضر با توجه به سیر نزول سورههای قرآن در مکه و مدینه و با کاربست روش توصیفی - تحلیلی به این نتیجه رسیده است که قرآن کریم، فرآیند فرهنگسازی و گفتمانسازی نماز را از فرد شروع کرده و سپس وارد مراحل خانوادگی و اجتماعی میشود؛ پس از آن، کارکردهای نماز را در جامعه برمیشمارد و آنگاه به آسیبشناسی و آفتزدایی از مسائل مربوط به آن میپردازد؛ بهعلاوه، پس از تثبیت نماز در جامعه، همچنان به تبیین اهمیت و کارکردهای آن پرداخته و به شبهات و دشمنیهای رسانهای مخالفان در این زمینه پاسخ میدهد. این پژوهش به طور کلی، مراحل پنجگانهای را در جهت نهادینهسازی و تثبیت نماز از آغاز تا پایان نزول قرآن شناسانده است که عبارتند از: 1- معرفی نماز بهمثابه آیینی معرفتی - اخلاقی و مناسکی؛ 2- فرهنگسازی نماز در سطوح فردی و اجتماعی؛ 3- گفتمانسازی و کارکردگرایی با محوریت نماز؛ 4- جامعهسازی دینی و اخلاقی در پرتو نماز؛ 5- آسیبشناسی و آفتزدایی از جامعه دینی و نمازگزار. درباره زمانبندی هر یک از این مراحل باید گفت که معرفی نماز از همان ابتدای دوره مکی صورت گرفته است. پس از آن، مراحل فرهنگسازی و گفتمانسازی بهترتیب در میانه و پایان دوره مکی به وقوع پیوسته است. مرحله جامعهسازی، در کشاکش آماده شدن مسلمانان برای هجرت به مدینه و تشکیل حکومت اسلامی پیریزی شده و در آغاز دوره مدنی نیز همچنان به صورتی جدّی ادامه پیدا کرده است. در نهایت در پایان دوره مدنی، مرحله آسیبشناسی و آفتزدایی به صورتی مفصل تبیین شده و تثبیت دین قیّم با محوریت نماز مورد تأکید قرار گرفته است.
