روند افزایش دمای ناشی از گازهای گلخانهای در کره زمین به سطحی نگرانکننده در چند سال اخیر رسیده است. یکی از راهکارهای مفید برای حل این مشکل، کاهش مصرف سوختهای فسیلی و افزایش استفاده از منبع خورشید است. با استفاده بهینه از ظرفیت خورشیدی در ساختمانها میتوان تا حد زیادی در مصرف انرژی صرفهجویی کرده و بهرهوری انرژی شهرها را افزایش داد. هدف از انجام این تحقیق بررسی تأثیر ناهمگونی در تراکم و چیدمان بلوکهای شهری بر میزان نور روز در دسترس، ظرفیت خورشیدی و بهرهوری انرژی میباشد. این تحقیق ضمن تشخیص رابطه بین متغیرهای تأثیرگذار، راهکارهایی را جهت افزایش میزان نور روز در دسترس در اینگونه بلوکهای شهری ارائه میدهد. در این پژوهش ابتدا مبانی نظری و پیشینهی تحقیق به صورت مطالعات کتابخانهای موردبررسی قرار گرفته و علاوه بر کشف خلأ مطالعاتی موجود، متغیرهای تأثیرگذار معرفی شدهاند. در بخش اندازهگیری میدانی در شش تنگه شهری ایلام از تاریخ 18 تا 26 شهریور 1400، میزان شدت روشنایی و درجه حرارت هوا با دستگاه Wintact WT81، توان نور خورشید با سولارمتر TES 1333R و ضریب دید به آسمان با لنز فیشآی و نرمافزار Rayman اندازهگیری شد. نتایج اندازهگیری میدانی نشان داد که در تنگههای شهری، وجود پوشش گیاهی حتی در مناطق کمتراکم و کمارتفاع میتواند سایهاندازی مؤثری را ایجاد کرده و میزان تابش دریافتی بر سطح تنگه و نماهای ساختمانها را بهشدت کاهش دهد. با بررسی قسمتهایی از تنگهها که ساختمانها عقبنشینی اندکی داشتهاند، ثابت شد که متغیر ارتفاع به عرض تنگه (H/W) نسبت به تراکم عمودی ساختمانها بر نور روز دریافتی تأثیرگذاری بیشتری دارد. از طرف دیگر با بررسی میزان همبستگی بین متغیرهای اصلی تحقیق مشخص شد که تابش دریافتی و روشنایی نور روز در تنگه بیشترین همبستگی را با نسبت ارتفاع به عرض تنگه دارند. در بخش شبیهسازی 24 نمونه مطالعاتی بلوک های شهری در سه منطقه شهر ایلام مدلسازی شدند. نتایج شبیهسازی ظرفیت خورشیدی، روشنایی نور روز و مصرف انرژی با افزونه لیدیباگ و UMI (رابط مدل سازی شهری) و تحلیل نتایج با SPSS نشان داد که بیشترین ظرفیت خورشیدی ساختمانها در ماههای مرداد و شهریور بوده و مناسبترین جهت برای افزایش آن در جهت جنوبغربی – شمالشرقی خواهد بود. از طرف دیگر افزایش سطح زیربنا موجب کاهش روشنایی فضاهای داخلی به دلیل کاهش دسترسی نور روز به عمق اتاقها میشود. با افزایش ارتفاع ساختمانها نیز روشنایی فضاهای داخلی افزایشیافته اما در ارتفاع بیشتر از ۱۸ متر به دلیل کاهش روشنایی در طبقات پایینتر، رابطه این دو متغیر معکوس خواهد شد. در نهایت با بررسی تأثیر ناهمگونی پارامترهای مورفولوژی شهری بر متغیرهای اصلی تحقیق، رابطه بین آنها مشخص گردید. بهطورکلی نتایج نشان داد که افزایش ناهمگونی در ضریب پوشش ساختمان و مساحت زیربنا، تأثیر بیشتری نسبت به سایر متغیرهای موردبررسی بر ظرفیت خورشیدی، روشنایی فضاهای داخلی و مصرف انرژی در بلوکهای شهری دارند.
