نورالدین رستمی

خاک به‌عنوان یکی از اجزای مهم زمین، دارای عملکردها و خدمات متعدد اکوسیستمی است که برای حیات پایدار در کره زمین ضروری است. ازبین‌رفتن خاک سطح زمین بر اثر فرسایش، تقریباً در سراسر جهان اتفاق می‌‌افتد و توان تولیدی خاک بوم‌سازگان‌های طبیعی ازجمله جنگل‌ها و مراتع و زمین‌های کشاورزی را کاهش می‌دهد. مطالعه حاضر باهدف بررسی نقش مدت بارش و آتش‌سوزی تجویزی بر تولید رواناب و عناصر مغذی خاک زیراشکوب گونه‌های مختلف درختی در پارک جنگلی چغاسبز، استان ایلام انجام شده است. مواد و روش‌ها در این تحقیق مقدار رواناب و رسوب و عناصر مغذی موجود در رواناب در توده‌های جنگل‌کاری شده سرو زربین (Cupressus sempervirens)، جنگل طبیعی بلوط ایرانی (Quercus brantii Lindl.) و قطعه شاهد (خارج از تاج‌پوشش اشکوب فوقانی) در دو وضعیت آتش‌سوزی تجویزی و بدون آتش‌سوزی با استفاده از دستگاه شبیه‌ساز باران در مدت‌های بارش 15 و 30 دقیقه‌ای با شدت ثابت 80 میلی‌متر بر ساعت اندازه‌گیری شد. همچنین خصوصیات اصلی خاک شامل بافت خاک، عمق لاشبرگ، اسیدیته خاک اندازه‌گیری شد. اختلاف متغیرهای مورد بررسی بین گونه‌های موردمطالعه با استفاده از تجزیه‌وتحلیل واریانس یک‌طرفه و مقایسه میانگین دامنه‌ای دانکن تجزیه‌وتحلیل شد. نتایج و بحث با بررسی رواناب در کرت‌های مستقر شده در تیمار آتش‌سوزی تجویزی و مقایسه گونه‌های موردمطالعه در بازه‌های زمانی مشخص شد که آتش‌سوزی باعث افزایش میزان رواناب در بازه‌های مختلف شده و در طول بازه 30 دقیقه در قطعه شاهد با میزان حدود 17 لیتر، این افزایش دارای اختلاف معنی‌داری نسبت به دو توده سرو و بلوط است؛ همچنین بیش‌ترین میزان رسوب کل در بازه زمانی 30 دقیقه مربوط به قطعه شاهد با میزان 15/108 گرم و کمترین میزان آن در بازه زمانی 15 دقیقه با مقدار 64/52 گرم و مربوط به سرو زربین بود. در موقعیت بدون حریق نیز مشخص شد که بیش‌ترین میزان رواناب در منطقه موردمطالعه به‌ترتیب در بازه زمانی 15 و 30 دقیقه مربوط به قطعه شاهد با مقدار حدود 5 و 17 لیتر بود. بررسی همزمان رواناب و رسوب کرت‌های آزمایش نشان می‌دهد که هر دو روند مشابهی دارند و با افزایش رواناب، رسوب نیز افزایش پیدا کرده است. نتیجه‌گیری و پیشنهادات باتوجه‌به نتایج مشخص شد که تغییر در عرصه‌های طبیعی زاگرس مانند آتش‌سوزی می‌تواند فرایند تولید رواناب را افزایش دهد و باعث هدررفت عناصر مغذی موجود در خاک و تغییر خصوصیات شیمایی خاک شود. پیشنهاد می‌گردد، اثر افزودن مواد آلی اصلاح‌کننده یا پوشش‌دهنده خاک بر خصوصیات خاک، رواناب و رسوب پس از حریق مورد بررسی و شبیه‌سازی قرار گیرد.