نورالدین رستمی

حوزه آبخیز حاجی بختیار از جمله حوزه‌هایی است که علی‌رغم بروز سیلاب‌های مکرر فاقد هرگونه ایستگاه هواشناسی و هیدرومتری است. هدف از این پژوهش اولویت‌بندی پتانسیل سیل‌خیزی زیرحوزه‌ها با کاربرد روش تصمیم‌گیری چند شاخصه AHP-VIKOR است. در این مطالعه ابتدا با استفاده از تکنیک دلفی و نظرات خبرگان شاخص‌های مؤثر بر پتانسیل سیل‌خیزی شامل مساحت، شیب متوسط، شماره منحنی و شدت بارش استخراج شد، سپس برای وزن‌دهی و اولویت‌بندی شاخص‌ها از روش مقایسه زوجی فرایند تحلیل سلسله مراتبی (AHP) استفاده شد و از طریق توزیع پرسش‌نامه بین خبرگان و جمع‌آوری نظرهای کارشناسی به هر یک از شاخص‌ها وزنی اختصاص یافت. نتایج حاصل از اوزان نهایی شاخص‌ها با استفاده از AHP در پرسش‌نامه تجمیعی نشان داد که شاخص‌های مؤثر بر سیل‌خیزی وزن‌های مختلفی را بر اساس نظر کارشناسان به خود اختصاص می‌دهند و نسبت سازگاری در تمامی پرسش‌نامه‌ها کمتر از 1/0 بوده است، به طوری‌که در بین شاخص‌ها، شاخص مساحت با وزن 440/0 بیشترین تأثیر و شاخص شیب متوسط با وزن 096/0 کمترین تأثیر را در سیل‌خیزی دارند. در مرحله بعد به منظور اولویت‌بندی زیرحوزه‌ها از روش VIKOR استفاده شد که ابتدا حوزه آبخیز حاجی بختیار به 19 زیرحوزه تقسیم شد که 4 زیرحوزه (H10-int, H11-int, H12-int, H-int) به دلیل مستقل نبودن در این روش لحاظ نشدند، در مرحله بعد اقدام به محاسبه شاخص‌ها در هر زیرحوزه و ایجاد جدول ماتریس تصمیم گردید و سپس بر اساس شاخص VIKOR نقشه اولویت‌بندی زیرحوزه‌ها در دو شدت بارش با دوره بازگشت 25 و 50 ساله تهیه گردید. نتایج حاصل از اولویت‌بندی سیل‌خیزی زیرحوزه‌ها با استفاده از شاخص VIKOR نشان داد که در هر دو حالت شدت بارش، در میان 15 زیرحوزه، زیر حوزه H12-2 با دارا بودن بزرگترین شاخص ویکور (994/0) به عنوان بحرانی‌ترین و سیل‌خیزترین زیرحوزه بوده که باید در اقدامات اصلاحی و آبخیزداری کاهش خطر سیل در اولویت اول قرار گیرد و در مقابل زیر حوزه H9 با دارا بودن کوچک‌ترین شاخص ویکور (032/0) به عنوان مطلوب‌ترین و کم سیل‌خیزترین زیرحوزه شناخته شده که باید در اقدامات آبخیزداری در اولویت نهایی قرار گیرید. همچنین نتایج نشان داد که اولویت‌بندی پتانسیل سیل‌خیزی زیرحوزه‌ها بر اساس شاخص VIKOR در هر دو شدت بارش به یک حالت می‌باشد. پس از اولویت‌بندی، اقدام به طبقه‌بندی زیرحوزه‌ها در 4 طبقه سیل‌خیزی بر اساس شاخص VIKOR در دو حالت شدت بارش 25 و 50 ساله شد. نتایج حاصل از طبقه‌بندی پتانسیل سیل‌خیزی زیرحوزه‌ها بر مبنای AHP-VIKOR در هر دو شدت بارش 25 و 50 ساله نشان داد که 31 درصد از مساحت منطقه در پتانسیل سیل‌خیزی متوسط، 53 درصد در پتانسیل سیل‌خیزی زیاد و 16 درصد در پتانسیل سیل‌خیزی خیلی زیاد واقع شده است که در این طبقه‌بندی 7 زیرحوزه دارای وضعیت سیل‌خیزی متوسط، 7 زیرحوزه در وضعیت سیل‌خیزی زیاد و یک زیرحوزه در وضعیت سیل‌خیزی بسیار زیاد می‌باشند، بنابراین نتایج حاکی از پتانسیل بالای منطقه از لحاظ ایجاد سیلاب است؛ لذا اقدامات حفاظتی، آبخیزداری و مدیریتی در حوزه ضروری می‌باشد.