نورالدین رستمی

در سال‌های اخیر با افزایش جمعیت، کمیت و کیفت منابع آب سطحی ناشی از فعالیت انسانی دچار تغییراتی شده است. با مطالعه و بررسی اثرات تغییرات کاربری اراضی بر منابع آب سطحی می‌توان به نتایج خوبی برای درک اثرات متقابل استفاده از زمین و کیفیت آب دست یافت. لذا هدف این مطالعه ارزیابی کیفیت آب سطحی در دشت مهران متأثر از کاربری زمین می‌باشد. در این مطالعه پس از استخراج کاربری اراضی، درصد مساحت هر کدام از کاربری‌های موجود در منطقه برای چهار بازه زمانی 1380، 1387، 1395 و 1399 مشخص شد، سپس اثرات تغییرات کاربری اراضی در دو دوره تر و خشک بر پارمترهای کیفی آب شامل آنیون‌ها، کاتیون‌ها، SDR، TDS، EC مورد بررسی قرار گرفت و در نهایت از نمودار شولر و ویلکوکس جهت تعیین پارامتر کیفی آب از لحاظ شرب استفاده شد. نتایج نشان داد، بر اساس آزمون آماری من کندال شروع تغییرات اقلیمی برای منطقه مورد مطالعه از سال 1382 به بعد بوده و با یک روند کاهشی در بارش و افزایشی در میزان تبخیر خود را نشان داده است. میزان تبخیر و تعرق حقیقی در منطقه مورد مطالعه 56/121 میلی‌متر به دست آمد که اگر از میزان بارندگی طولانی مدت منطقه (260 میلی‌متر) کسر گردد، برای دشت مهران 4/139 میلی‌متر در سال بارش مفید وجود دارد. میزان کل بارندگی سالانه در سطح محدوده مطالعاتی 96/123 میلیون مترمکعب بوده که 48/57 میلیون مترمکعب آن به‌صورت تبخیر و تعرق واقعی از دسترس خارج می‌شود. بارش مفیدی که برای آینده منطقه بر اساس نرم افزار اقلیمی لارس در بازه زمانی 2041-2021 به دست آمد، معادل 56/60 میلیون مترمکعب آب بوده که حدود 48/57 میلیون مترمکعب آن از طریق تبخیر و تعرق از دسترس خارج می‌شود. همچنین در بررسی تغییرات کاربری اراضی بر پارامترهای کیفی نتایج نشان دهنده افزایش اراضی بایر و شهری نسبت به اراضی کشاورزی، مرتعی و جنگلی بوده است. به طوری که اراضی بایر و شهری طی 20 سال در چهار دوره به میزان 2/13 درصد افزایش داشته است. همچنین مقدار آنیون‌ها نسبت به میانگین درازمدت 10 ساله 82/14 درصد و کاتیون‌ها 23/21 درصد و املاح محلول SDR، TDS، EC به ترتیب 9/36، 35/18 و 30/18 درصد افزایش یافته است. بر اساس همبستگی پیرسون بین جریان رودخانه گاوی و پارامتر کیفی با تمام پارامترهای مورد بررسی دارای ارتباط منفی و معکوس می‌باشد، که با کاهش جریان رودخانه، روند پارامترهای کیفی افزایش یافته است. بر اساس نمودار شولر و ویلکوکس برای حوزه مورد مطالعه آب در محدوده شوری قرار دارد. نتایج کلی نشان داد، که افزایش فعالیت‌های انسانی، نوسانات آب و هوایی از عوامل مؤثر بر کیفیت آب رودخانه گاوی می‌باشند بنابراین، نیاز به اجرای برنامه‌های صحیح مدیریتی و عملیات آبخیزداری و آبخوان‌داری برای کنترل تغییرات کاربری اراضی است.