نورالدین رستمی

فرسایش بادی با کاهش حاصلخیزی خاک، تأثیر بر رویش گیاه، کیفیت و عملکرد و افزایش آلودگی هوا، تأثیرات مهمی بر خاک، گیاه و زندگی انسان به طرق متعدد دارد. علاوه بر این، فرسایش بادی یکی از فرآیندهایی است که منجر به بیابان‌زایی می‌شود. مدل‌سازی خطر فرسایش بادی می‌تواند ابزارهای مفیدی را در اختیار محققان فرآیند و عوامل فرسایش، استفاده‌کنندگان از زمین، کارشناسان فنی و سیاست‌گذاران برای درک بهتر این پدیده قرار دهد و همچنین نقش مهمی در تدوین استراتژی‌های موفق و برنامه‌ریزی و مدیریت پایدار در احیای اراضی ایفا کند. هدف از انجام این تحقیق پهنه‌بندی مناطق حساس به فرسایش بادی با استفاده از منطق فازی، GIS و RS در منطقه دشت عباس شهرستان دهلران می‌باشد. عوامل اصلی مورد استفاده برای مدل‌سازی آسیب‌پذیری در برابر فرآیندهای فرسایش بادی، ویژگی‌های آب و هوایی (سرعت باد، دما و بارش)، پوشش گیاهی، ویژگی‌های خاک، زمین شناسی، کاربری ارضی، پارامترهای آب زیرزمینی و فاصله از جاده می‌باشند. پس از تهیه لایه‌های موردنیاز برای شناسایی مناطق حساس به فرسایش بادی در دشت عباس دهلران از مدل Fuzzy-AHP استفاده شد. نتایج وزن‌دهی عوامل مؤثر در ایجاد فرسایش بر اساس روش تحلیل سلسله مراتبی (AHP) نشان می‌دهد که عامل حساسیت اقلیم (331/0)، مهمترین عامل مؤثر در وقوع فرسایش بادی می‌باشد. همچنین عوامل حساسیت خاک (231/0) و زمین‌شناسی (157/0) در درجه‌ بعدی عوامل مؤثر در ایجاد فرسایش بادی قرار دارند. نتایج حاصل از صحت‌سنجی بر اساس منحنی تشخیص عملکرد نسبی (ROC) نشان داد که مدل Fuzzy-AHP با عملگر Gamma 0.9 دارای کارایی بالاتری (AUC=0.65) نسبت به سایر مدل‌ها می‌باشد. نتایج نشان می‌دهد که کلاس خطر زیاد 3/28 درصد (24142 هکتار) از سطح منطقه را به خود اختصاص داده است. سپس کلاس‌های خطر متوسط، کم، خیلی کم و خیلی زیاد به ترتیب 1/28، 2/24، 1/11، 3/8 درصد از سطح منطقه را برگرفته‌اند، لذا می‌توان نتیجه گرفت که کلاس خطر زیاد بیشترین سطح منطقه را در برگرفته است. بر اساس نقشه نهایی مناطق مستعد به فرسایش بادی، در کاربرهای تپه‌‌های ماسه‌ای و اراضی کشاورزی دیم، خطر فرسایش خیلی زیاد را شاهد هستیم. دلیل آن این است که در تپه‌های ماسه‌ای به علت اینکه هنوز تثبیت نشده‌اند امکان برداشت رسوبات در آن زیاد است. در کاربری اراضی کشاورزی دیم به دلیل اینکه بافت منطقه اغلب ماسه بادی است و ساختمان مناسبی ندارد و پوشش گیاهی منطقه ضعیف می‌باشد به‌عنوان نقاط بحرانی با فرسایش‌پذیری بالا شناسایی شده است. نقشه موضوعی به‌دست‌آمده از خطر فرسایش بادی یک نمای کلی از این پدیده ارائه می‌کند که ابزاری ضروری برای تصمیم‌گیرندگان و برنامه‌ریزان برای توسعه استراتژی‌های موفق برای کنترل بیابان‌زایی و فرسایش بادی است.