نورالدین رستمی

این پژوهش با هدف سنجش ابعاد مختلف تاب‌آوری و شناسایی راهبردهای ارتقای تاب‌آوری در برابر سیلاب در حوزه آبخیز سنگ سفید استان ایلام انجام شد. روش تحقیق، شامل سه مرحله اصلی بود: (1) سنجش تاب‌آوری اجتماعی – فرهنگی، اقتصادی و مدیریتی – نهادی با استفاده از آزمون تحلیل واریانس یک‌طرفه (ANOVA) و آزمون توکی (Tukey)، (2) سنجش تاب‌آوری کالبدی با به‌کارگیری روش‌ هیبرید تصمیم‌گیری چندشاخصه AHP-TOPSIS و (3) شناسایی راهبردهای مدیریتی با استفاده از چارچوب‌های تحلیلی DPSIR و SWOT و اولویت‌بندی آنها به ترتیب با استفاده از روش آزمون ناپارامتریک آماری فرید‌من و QSPM. نتایج نشان داد که بین واحدهای هیدرولوژیک از نظر ابعاد مختلف تاب‌آوری تفاوت معنی‌داری وجود دارد. به‌طور خاص، واحد S9 بالاترین و واحدهای S-int2 (از نظر تاب آوری اجتماعی - فرهنگی) و S-int3 (از نظر ابعاد اقتصادی و مدیریتی - نهادی)، کمترین میزان تاب‌آوری در برابر سیلاب را به خود اختصاص داده‌اند. سنجش تاب‌آوری کالبدی نشان داد که واحدهای S12 و S8-2، به ترتیب کمینه و بیشینه مقدار تاب‌آوری کالبدی در برابر سیلاب را مبتنی بر روش هیبرید AHP-TOPSIS به خود اختصاص داده‌اند. همچنین شاخص «فاصله از رودخانه» به عنوان مهمترین شاخص تاب‌آوری کالبدی شناسایی شد. در بخش ساختاربندی مساله، با استفاده از چارچوب DPSIR تعداد 8 پیشران، 14 فشار، 4 اثر و 24 پاسخ مدیریتی شناسایی و اولویت‌بندی شدند. نتایج آزمون فریدمن، نشان‌دهنده حضور تفاوت معنی‌دار میان اهمیت انواع متغیرهای شناسایی شده در ذیل مولفه‌های چارچوب DPSIR بود. بر این اساس، D8 (ضعف در مدیریت و تشکیلات)، P1 (فزون دامی)، I1 (خسارت‌های جانی یا مالی به اراضی، زیرساخت‌ها، تاسیسات و ابنیه) به ترتیب به عنوان مهمترین پیشران، فشار و اثر اولویت‌بندی شدند. اولویت‌بندی اهمیت انواع پاسخ‌های واکنشی و پیشگیرانه نشان داد که R17 (اجرای طرح‌های مرتعداری و مدیریت چرا)، R23 (ایجاد سامان‌های عرفی، ممیزی مراتع و صدور پروانه‌های چرا)، R6 (توسعه معیشت‌های جایگزین در حوضه)، R11 (ممیزی مراتع و بازنگری در پروانه‌های چرا) و R9 (اجرای کلیه طرح های منابع طبیعی در قالب برنامه های حاصل از الگوی مدیریت جامع حوزه آبخیز)، به ترتیب پنج اولویت نخست را از نظر اهمیت در میان انواع پاسخ‌های شناسایی شده دارا بودند. همچنین در چارچوب SWOT، تعداد 18 راهبرد در چهار دسته تهاجمی، محافظه‌کارانه، رقابتی و تدافعی تعیین و مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج نشان داد که راهبردهای تدافعی و محافظه کارانه (مبتنی بر فرصت)، چهار اولویت اول را به خود اختصاص داده‌اند. در این ارتباط، "بهبود وضعیت سلامت حوزه آبخیز مبتنی‌بر پروژه‌های چندمنظوره حفاظت آب و خاک آبخیزداری با رویکرد مشارکت مردمی" (WT4) مهمترین راهبرد در میان راهبردهای شناسایی‌شده توسط این چارچوب توسط کارشناسان اولویت‌بندی و معرفی شد. این پژوهش نشان می‌دهد که بهبود تاب‌آوری در برابر سیلاب مستلزم توجه همزمان به ابعاد مختلف تاب‌آوری و راهبردهای ارتقای آن در حوزه‌های آبخیز کشور است.