نورالدین رستمی

آبخیز سنگ سفید در استان ایلام، به دلیل ویژگی‌های هیدروژئومورفولوژیکی و اقلیمی، مستعد وقوع سیلاب‌های مخرب است. این پژوهش با هدف سنجش و تحلیل تاب‌آوری کالبدی، اجتماعی-فرهنگی، اقتصادی و مدیریتی-نهادی سکونتگاه‌های روستایی این حوزه در برابر خطر سیلاب و ارائه راهکارهای مدیریتی انجام شد. این مطالعه از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، توصیفی-تحلیلی و پیمایشی است. داده‌های مورد نیاز از طریق مطالعات کتابخانه‌ای، میدانی، مصاحبه با خبرگان و تکمیل پرسشنامه (با استفاده از طیف لیکرت) گردآوری شد. جامعه آماری شامل سرپرستان 825 خانوار ساکن در 18 آبادی حوزه بود که با استفاده از فرمول کوکران، 663 نفر به عنوان نمونه انتخاب شدند. برای سنجش تاب‌آوری از تکنیک‌های TOPSIS و AHP (برای بعد کالبدی) و آزمون‌های آماری ANOVA و Tukey (برای ابعاد اجتماعی، اقتصادی و نهادی) استفاده شد. همچنین برای تدوین راهبردها از تحلیل چارچوب‌های DPSIR و SWOT و برای اولویت‌بندی نهایی از ماتریس برنامه‌ریزی استراتژیک کمی (QSPM) بهره گرفته شد. نتایج آزمون ANOVA نشان داد تفاوت معناداری (0.01 > p) بین سطح تاب‌آوری زیرحوزه‌های مختلف وجود دارد. از نظر تاب‌آوری اجتماعی-فرهنگی و اقتصادی واحد هیدرولوژیک S9 (بلاوه تره علیا و سفلی) با امتیازات 07/47 و 13/35 به ترتیب، بالاترین رتبه را داشت، در حالی که واحدهای S-int2 (سنگ شلن تپه میرحم) و S-int3 (طاق گاورین) با امتیازات 88/30 و 40/11 در پایین‌ترین سطح قرار گرفتند. در بعد مدیریتی-نهادی نیز واحد S9 با امتیاز 10/64 بالاترین و واحد S-int3 با امتیاز 53/18 پایین‌ترین سطح تاب‌آوری را دارا بودند. سنجش تاب‌آوری کالبدیبا تکنیک TOPSIS نشان داد واحد S8-2 (شورابه مراتع) با امتیاز568/0 بالاترین و واحد S12 (هلت و سرچقا) با امتیاز 156/0 پایین‌ترین سطح تاب‌آوری را دارند. از کل مساحت روستاهای در معرض خطر، تنها 25/32 درصد دارای پتانسیل تاب‌آوری کالبدی "خیلی زیاد" بودند. بر اساس تحلیل DPSIR "ضعف در مدیریت و تشکیلات" موثرترین پیشران و "خسارت‌های جانی و مالی" موثرترین اثر منفی شناسایی شدند. نتایج تحلیل SWOT و اولویت‌بندی راهبردها با QSPM نشان داد راهبردهای تدافعی و محافظه‌کارانه نظیر بهبود وضعیت سلامت حوزه با پروژه‌های مشارکتی (WT4) و مدیریت مشارکتی مرتع (WO4) در مقایسه با راهبردهای تهاجمی، از اولویت و اهمیت بالاتری برای ارتقای تاب‌آوری برخوردار هستند. یافته‌ها حاکی از سطح نامطلوب و ناهمگون تاب‌آوری در اکثر روستاهای حوزه به ویژه در ابعاد اقتصادی و نهادی است. بر این اساس، اجرای مدیریت جامع و مشارکتی حوزه آبخیز، توسعه معیشت‌های جایگزین، تقویت نهادهای محلی و اجرای پروژه‌های آبخیزداری و مرتعداری چندمنظوره به عنوان راهکارهای اساسی پیشنهاد می‌گردد.