نورالدین رستمی

الگوهای ناپایدار توسعه و بهره‌برداری بی‌رویه از منابع، به‌عنوان یکی از ریشه‌های اصلی بحران‌های زیست‌محیطی در آبخیزهای کشور محسوب می‌شود. در این پژوهش به منظور سنجش تاب‌آ‌وری مدیریتی - نهادی در زیرحوزه‌های مختلف آبخیز سنگ سفید، نخست، شاخص‌های هر یک از مولفه‌های مذکور مبتنی بر مرور منابع و مطالعات کتابخانه‌ای، مصاحبه با کارشناسان و نیز بازدیدهای میدانی، مشخص شد. در این پژوهش، مبتنی بر روش کدگذاری چندپاسخی، متغیرهای پرسش‌نامه از نوع متغیرهای ترتیبی کیفی و منطبق با طیف لیکرت (خیلی کم (1)، کم (2)، متوسط (3)، زیاد (4) و خیلی زیاد (5)) بوده، و از ساکنان حوضه پس از سنجش روایی و پایایی پرسش‌نامه، نظرسنجی انجام شد. در این ارتباط، روایی ابزار اندازه‌گیری به تایید گروه خبره رسید و حجم نمونه مبتنی بر فرمول کوکران محاسبه شد. لازم به توضیح است که در این پژوهش از 14 کارشناس خبره به منظور بررسی روایی پرسش‌نامه و بررسی شاخص‌های سنجش تاب‌آوری آن، نظرسنجی انجام شد و سرانجام، روایی ابزار اندازه‌گیری به تایید ایشان رسید. در خصوص پایایی، در این پژوهش از روش آلفای کرونباخ به منظور محاسبه میزان پایایی یا قابلیت اعتماد ابزار اندازه‌گیری استفاده شد. همچنین، سنجش تاب‌آوری مدیریتی - نهادی جوامع محلی در معرض خطر سیل در مرزبندی واحدهای هیدرولوژیک در حوزه آبخیز سنگ سفید با استفاده از آزمون تحلیل واریانس یک‌طرفه (ANOVA) و روش تحلیل کلاستر چندمیانگین انجام شد.یافته‌های این مطالعه نشان داد که پتانسیل تاب‌آوری مدیریتی - نهادی در بین واحدهای هیدرولوژیک منطقه مورد مطالعه، از تفاوت‌های معنی‌دار آماری مبتنی بر آزمون تحلیل واریانس یک‌طرفه برخوردار است. بر این اساس، تاب‌آوری مدیریتی – نهادی واحدهای هیدرولوژیک در قالب دو گروه مستقل دارای کمینه و بیشینه پتانسیل تاب‌آوری و نیز واحدهای گروه‌بندی‌شده در سه طبقه بین‌گروهی میان آنها، گروه‌بندی شدند. همچنین، نتایج حاصل از تحلیل کلاستر چندمیانگینی، عضویت واحدهای هیدرولوژیک را در پنج کلاستر با پتانسیل متفاوت تاب‌آوری نشان داد. یافته‌های حاصل از تطبیق دو روش آزمون تحلیل واریانس یک‌طرفه و تحلیل کلاستر چندمیانگینی نشان‌دهنده همگرایی معنادار در ارزیابی پتانسیل تاب‌آوری مدیریتی - نهادی واحدهای هیدرولوژیک در برابر سیل است. شناسایی واحدهای S-int3 و S9 به‌عنوان به‌ترتیب کم‌تاب‌آورترین و پرتاب‌آورترین واحدها در هر دو روش، اعتبار درونی یافته‌ها را تقویت می‌کند. علاوه بر این، گروه‌بندی مشابه سایر واحدها در سه طبقه متمایز (به استثنای واحد S-int5)، الگوی مشخصی از توزیع فضایی تاب‌آوری در سطح منطقه را آشکار می‌سازد که می‌تواند مبنایی برای اولویت‌بندی مداخلات مدیریتی قرار گیرد.