نعمت‌اله شیری

تحولات شتابان فناوری‌های نوین، به‌ویژه هوش‌مصنوعی، نظام‌های آموزشی را با دگرگونی‌های اساسی مواجه ساختهاست. با وجود ظرفیت‌های این فناوری در شخصی‌سازی یادگیری، تحلیل داده‌های آموزشی، بهبود فرآیند تدریس و پشتیبانی از ارزشیابی، تحقق بهره‌برداری اثربخش از آن مستلزم شناسایی پیشران‌ها و موانع و نیز توانمندسازی هدفمند معلمان است. با این‌حال، شواهد میدانی نشانمی‌دهد میزان استفاده آموزشی از هوش‌مصنوعی در بسیاری از مناطق- از جمله استان ایلام- همچنان محدود و ناهمگون است. ازاین‌رو، پژوهش حاضر با هدف اصلی «شناسایی شیوههای بهینه برای توانمندسازی معلمان در استفاده از فناوری هوشمصنوعی در فرآیند یاددهی و یادگیری در استان ایلام» طراحی و اجرا شد. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از حیث روش، ترکیبی از نوع متوالی اکتشافی است و با بهره‌گیری از تحلیل مضمون، روش دلفی و تکنیک‌های تصمیم‌گیری چندمعیاره فازی (Fuzzy AHP و Fuzzy TOPSIS) در چند گام انجام گرفت. مشارکت‌کنندگان شامل معلمان، متخصصان مدیریت آموزشی و خبرگان فناوری آموزشی در استان ایلام بودند که به‌صورت هدفمند انتخاب شدند. داده‌ها از طریق مصاحبه نیمه‌ساختاریافته گردآوری و پس از کدگذاری و اعتبارسنجی خبرگان، وارد مرحله وزن‌دهی و اولویت‌بندی فازی شدند. یافته‌ها نشان داد عوامل مؤثر بر استفاده معلمان از فناوری هوش‌مصنوعی در نه دسته اصلی قابل طبقه‌بندی است که براساس نتایج وزن‌دهی، به‌ترتیب اولویت شامل: «عوامل زیرساختی- فنی» (218/0)، «عوامل آموزش- حرفه‌ای» (201/0)، «آموزش ضمن خدمت معلمان» (162/0)، «مهارت‌های فناورانه و دیجیتال» (134/0)، «عوامل مدیریتی- سازمانی» (121/0)، «عوامل فردی- روان‌شناختی» (084/0)، «محدودیت‌های برنامه درسی» (041/0)، «عوامل دانش‌آموزمحور» (025/0) و «عوامل اجتماعی- فرهنگی» (014/0) بودند. براین اساس، بیشترین اثرگذاری به مؤلفه‌های مرتبط با فراهم‌بودن زیرساخت‌های دسترسی، کیفیت پشتیبانی فنی و نیز تقویت ظرفیت‌های حرفه‌ای و آموزشی معلمان اختصاص دارد. همچنین، راهکارهای توانمندسازی در سطوح خرد (کلاس درس و فردی)، میانی (مدرسه و اداره کل) و کلان (سطح سیاست‌گذاری) شناسایی و اولویت‌بندی شدند و نتایج بر ضرورت توسعه آموزش‌های عملی مبتنی بر نیازهای بومی، تقویت زیرساخت‌های دیجیتال و ایجاد نظام پشتیبانی سازمانی برای معلمان تأکید دارد. درمجموع، این پژوهش با ارائه چارچوبی اولویت‌بندی‌شده از عوامل و راهکارها، می‌تواند مبنایی برای سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی اجرایی در جهت ادغام اثربخش هوش‌مصنوعی در نظام آموزشی استان ایلام و کشور و تقویت عدالت آموزشی را فراهم آورد.