با پیشرفت سریع فناوری هوش مصنوعی و گسترش نفوذ آن در حوزههای مختلف، یکی از مسائل حیاتی و بحثبرانگیز، امکان بهکارگیری هوش مصنوعی در نظام قضایی و بررسی توانایی جایگزینی آن با قاضی انسانی است. اهمیت این موضوع از آنجا ناشی میشود که افزایش حجم پروندهها، پیچیدگی قوانین و نیاز به تصمیمگیری سریع و دقیق، فشار قابل توجهی بر سیستم قضایی وارد کرده و بهرهگیری از ابزارهای هوشمند میتواند به ارتقای کارایی، کاهش خطا و تسریع فرآیند دادرسی کمک کند. با این حال، داوری قضایی صرفاً اجرای مکانیکی قانون نیست و مستلزم تفسیر قواعد، تحلیل اخلاقی، رعایت اصول انصاف و ایجاد تعادل میان عدالت صوری و ماهوی است؛ ویژگیهایی که فهم و اعمال آنها برای ماشین محدود و پیچیده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی ظرفیتها، فرصتها و تهدیدهای هوش مصنوعی در تصمیمگیریهای قضایی و ارزیابی امکان جایگزینی آن با قاضی انسانی، با رویکرد توصیفی تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانهای انجام شده است. نتایج نشان میدهد سامانههایی مانند چتجیپیتی، کیستکست، لگالربات و کایرا میتوانند ابزارهای مؤثری برای پردازش اطلاعات، تحلیل دادههای حقوقی و پشتیبانی از تصمیمگیری قضایی باشند، اما به دلیل ناتوانی در درک عمیق مفاهیم عدالت، تفکر مستقل حقوقی و قضاوت اخلاقی، قابلیت ایفای نقش کامل یک قاضی را ندارند. بنابراین، هوش مصنوعی میتواند بهعنوان مکمل و ابزار کمکی برای قاضی انسانی مورد استفاده قرار گیرد، اما جایگزینی کامل آن با چالشهای جدی و بنیادین مواجه است و نیازمند بازنگریهای حقوقی و اخلاقی گسترده است.
