شوری خاک از مهمترین خصوصیات خاک در مناطق خشک و نیمهخشک بشمار میرود بصورتی که افزایش شوری، یکی از مهمترین فرآیندهای تخریب سرزمین در مناطق خشک خاورمیانه است که پایداری اکوسیستم و بهرهوری اراضی را بهشدت تحت تأثیر قرار میدهد. هدف این پژوهش، مدلسازی و پایش مکانی-زمانی شوری خاک (EC) و تحلیل ارتباط آن با سلامت پوشش گیاهی در حوزه آبخیز الشویجه، واقع در شرق عراق، طی دوره 2000 تا 2025 بود. در این راستا، 38 نمونه خاک از عمق 30–0 سانتیمتری با استفاده از روش نمونهبرداری هایپرکوب انتخاب و هدایت الکتریکی عصاره اشباع بهعنوان متغیر وابسته اندازهگیری شد. همچنین 41 پارامتر محیطی شامل شاخصهای طیفی، شاخصهای پوشش گیاهی و شوری، شاخصهای توپوگرافی و متغیرهای اقلیمی از تصاویر چندزمانه ماهوارههای لندست 5، 7، 8 و 9 استخراج گردید. پس از پیشپردازش دادهها و کاهش همخطی، چهار الگوریتم جنگل تصادفی (Random Forest)، گرادیان درختی تقویتشده (Gradient Boosting Tree)، ماشین بردار پشتیبان (Support Vector Machine) و شبکه عصبی چندلایه (Multilayer Perceptron) برای پیشبینی شوری مقایسه شدند. ارزیابی مدلها با اعتبارسنجی متقابل و شاخصهایR²، RMSE وKGE توافق انجام شد. نتایج نشان داد الگوریتم جنگل تصادفی با R²=0.845 و KGE=0.827 دقیقترین مدل پیشبینی شوری خاک بوده است. بر اساس نتایج، میانگین شوری خاک طی دوره مورد مطالعه حدود 52 dS/m برآورد شد، بطوریکه مناطق شمالی و جنوبی کمترین میزان شوری و مناطق شرقی (خروجی و دریاچه) بیشترین مقدار شوری را داشت. تحلیل عدم قطعیت مبتنی بر انحراف معیار پیشبینیها نشان داد مقدار انحراف معیار یا SD در تمامی سالها کمتر از 1 dS/m بوده و بیانگر قابلیت اعتماد مناسب نقشههای تولیدشده است. بهمنظور ارزیابی پیامدهای اکولوژیک، شاخص Vegetation Health Index (VHI) محاسبه شد. تحلیل رگرسیون نشان داد رابطه منفی و معنیداری بین EC و VHI وجود دارد (R² بین بین 255/0 تا 602/0) بهگونهای که افزایش شوری موجب کاهش سلامت پوشش گیاهی شده است. بهطور کلی، این پژوهش با ترکیب نمونهبرداری میدانی، دادههای چندزمانه لندست، مدلسازی یادگیری ماشین و تحلیل عدم قطعیت، چارچوبی یکپارچه برای پایش بلندمدت شورشدگی خاک در مناطق خشک ارائه میدهد که قابلیت تعمیم به سایر نواحی خشک خاورمیانه را دارد و میتواند بهعنوان ابزار تصمیمیار در مدیریت اراضی شور مورد استفاده قرار گیرد.
