رضا امیدی پور

چکیده مبسوط مقدمه و هدف: جنگل‎ های زاگرس به‎عنوان یکی از مهم‎ ترین بوم‎ سازگان‎ های ایران، نقش کلیدی را در تعدیل آب و هوا، حفاظت از تنوع ‎زیستی و ارائه خدمات بوم‎ سازگانی ایفا می‎ کنند. با این ‎حال، عوامل انسانی و تغییرات اقلیمی، این جنگل‎ ها را با تهدیداتی مانند کاهش زی‎توده و تنوع گونه‎ ی مواجه کرده‎ اند. تنوع‎ زیستی از مهم‎ترین ویژگی ‎های بوم ‎سازگان‎ های جنگلی است و نقش مهمی در پایداری و حفاظت از کارکردهای بوم‎ سازگانی از قبیل زی‎ توده روزمینی دارد. هر چند که نقش عوامل توپوگرافی به‎ ویژه ارتفاع از سطح دریا در مناطق اقلیمی بر ارتباط بین تنوع ‎زیستی و کارکرد اکوسیستم در جنگل ‎های زاگرس به‎ خوبی مورد بررسی قرار نگرفته است. پژوهش حاضر با هدف بررسی رابطه بین شاخص‌های تنوع ‎زیستی (تنوع، غنا، یکنواختی) و زی‌توده روزمینی، تلاش دارد تا با طراحی مطالعه مشابه در مناطق اقلیمی مختلف، ارتباط بین شاخص ‎های تنوع‎ زیستی و کارکرد اکوسیستم در طول گرادیان ارتفاعی در استان ایلام را مورد بررسی قرار دهد. مواد و روش‎ ها: به‎ منظور دستیابی به اهداف مطالعه، مناطقی با اقلیم متفاوت (نیمه ‎مرطوب سرد: مانشت‎قلارنگ؛ نیمه‎ خشک سرد: کبیرکوه) انتخاب شدند. مناطق مورد مطالعه با توجه به ویژگی ‎های اقلیمی، توپوگرافی و پوشش گیاهی انتخاب شدند تا تأثیر این عوامل بر تنوع گونه ‎ای و کارکرد اکوسیستم ارزیابی شود. در هر منطقه در امتداد گرادیان ارتفاعی 300 متری، 4 ترانسکت با فاصله 100 متر پیاده و قطعات نمونه با ابعاد 30 متر در 30 متر به‎صورت تصادفی سیستماتیک روی ترانسکت ‎ها پیاده شدند. داده‌های مربوط به گونه‌های چوبی از قبیل نوع‎ گونه، قطر برابر سینه، ارتفاع کل و قطر بزرگ و کوچک تاج ثبت شدند. برای ارزیابی تنوع ‎زیستی، شاخص‌های تنوع (شانون-وینر، سیمپسون)، غنا (مارگالف، منهینیک) و یکنواختی (پایلو) با استفاده از نرم ‎افزار PAST محاسبه گردیدند. زی‌توده روزمینی با استفاده از معادلات زیست ‎سنجی به تفکیک گونه‎ های گیاهی موجود در نمونه‎ برداری برآورد شد. برای مقایسه شاخص‎ های تنوع ‎زیستی در دو منطقه اقلیمی از آزمون t مستقل، به‎منظور بررسی رابطه بین زی‌توده (متغیر وابسته) و شاخص‌های تنوع‎ زیستی (متغیر مستقل)، و همچنین بررسی رابطه بین شاخص‎ های تنوع ‎زیستی و ارتفاع از سطح دریا نیز از رگرسیون خطی ساده (Simple Linear Regression) استفاده شد. در نهایت، برای بررسی میزان تفکیک‎پذیری مناطق اقلیمی بر اساس شاخص ‎های تنوع از آزمون آنالیز مؤلفه‎ های اصلی (PCA) استفاده گردید. پیش از این آنالیز، ابتدا همه داده‎ ها استاندارد شدند. همچنین، متغیرهای با همبستگی بیش از 0/7 پیش از آزمون حذف شدند. آزمون PCA در نرم ‎افزار R و با استفاده از بسته‎ های آماری FactoMine R و factoextra انجام شد. یافته‎ ها: زی ‎توده رو‎زمینی در منطقه نیمه‌ مرطوب سرد (278/57 ± 2973/18 کیلوگرم در هکتار) به‌طور معنی‌داری بیشتر از منطقه نیمه‌خشک سرد (158/337 ± 1948/248 کیلوگرم در هکتار) بود