نزهتنامۀ علائی از مهمترین دائرهالمعارفهای کهن تاریخ ادبیات فارسی است که به سبب سرشت خاص خویش، متنی چند دانشی به شمار میآید و مخاطب هنگام مطالعۀ آن با مطالب گوناگونی روبرو میشود. این متن ترکیبی است از دانشهای حیوانشناسی، کانیشناسی، کشاورزی، نجوم، تاریخ، جغرافیا، اسطوره و حماسه، طلسم، فراست و نظایر آن که با آیینها و باورهای عامه درآمیخته و به عجائبنامهها نزدیک شده است. به رغم اهمیّت فوقالعادۀ نزهتنامۀ علائی، این متن تاکنون تنها یکبار به کوشش فرهنگ جهانپور تصحیح و بدون نگارشِ تعلیقات چاپ شده است که حاصل کار او با وجود استفاده از دستنویسهای معتبر، کاستیهای بسیار دارد. موضوع این پژوهش که به روش توصیفی تحلیلی انجام گرفته، تصحیح و گزارش لغات، اصطلاحات و عباراتی از نزهتنامۀ علائی است. مسألۀ اساسی پژوهش تصحیح مواضعی از کتاب بر مبنای دستنویسهای محل رجوع مصحح و تحلیل و شرح آنها با استفاده از متون مشابه و همسان است. نتایج تحقیق نشان میدهد که با وجود دسترسی مصحح به نسخههای معتبر، به سبب فقدان روش و معیار روشن در تصحیح متن از یکسو و عدم توجه به دانشهای گوناگون و پشتوانۀ فرهنگی متن از سوی دیگر، کاستیها و اشتباهات بسیاری در متن نزهتنامۀ علائی پدید آمده است که با تأمّل در دستنویسها و رجوع به منابع همسان، مشابه و مقتضی قابل تصحیح و توضیح است.
