در منظومه فکری ملاصدرا و حکمت متعالیه، انسان موجودی ایستا نیست، بلکه حقیقتی سیال و در حال «شدن» است که هویت او در بستر «حرکت جوهری» شکل میگیرد. مسئله بنیادین این پژوهش، تبیین جایگاه و کارکرد گرایشهای مادی و دنیوی در فرآیند استکمال نفس انسانی است؛ آیا این علایق ذاتاً مانع تعالی هستند یا میتوانند به عنوان بستر و ابزار صعود عمل کنند؟بر اساس مبانی صدرایی، نفس انسان «جسمانیالحدوث و روحانیالبقا» است؛ بدین معنا که آغاز پیدایش روح از بستر ماده است. بنابراین، گرایشهای مادی (نظیر حب ذات، میل به بقا، و لذایذ حسی) در وهله نخست نه تنها شر نیستند، بلکه به عنوان قوای محرکه و ابزارهای ضروری برای حفظ بدن (که مرکب نفس است) عمل میکنند. در حکمت متعالیه، عالم ماده و طبیعت، رحم پرورش جان آدمی است و بدون تعامل با مادیات، نفس فاقد فعلیت و کمال خواهد بود.یافتههای این پژوهش نشان میدهد که نقش علایق مادی در تکامل آدمی، نقشی دوگانه و پارادوکسیکال است. از یک سو، این گرایشها «شرط لازم» برای حرکت هستند؛ زیرا نفس برای کسب فضایل و تجربیات نیازمند ابزار بدن و تعامل با جهان خارج است. اما از سوی دیگر، اگر این علایق از «ابزار» به «هدف» تبدیل شوند و نفس در مرحله حیوانیت متوقف گردد، مانع تجرد و تعالی خواهند شد. هنر انسان در حکمت صدرایی، سرکوب غرایز مادی نیست، بلکه «تعدیل» و تحت فرمان درآوردن آنها توسط قوه عاقله است. در نهایت، علایق مادی اگر نردبانی برای گذر به عالم معنا باشند، عامل تکامل، و اگر زنجیری برای پابندی به خاک باشند، عامل سقوط محسوب میشوند. تکامل حقیقی در گذار از کثرت مادی به وحدت عقلانی و رسیدن به تجرد تام است، مسیری که لزوماً از معبر دنیا میگذرد.
