یاسر علیزاده

به منظور بررسی اثر الگوهای کاشت بر خصوصیات فیزیولوژیک، مورفولوژیک، عملکرد و اجزای عملکرد ذرت و ماش تحت شرایط تنش کم آبی، آزمایشی به صورت کرت‌های خرد شده در قالب طرح پایه بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار در مزرعه تحقیقاتی دانشگاه ایلام طی سال زراعی 1400-1401 انجام گردید. کرت‌‌های اصلی شامل آبیاری در چهار سطح (40، 60، 80 و 100 درصد نیاز آبی گیاه) و کرت‌های فرعی شامل الگوی کاشت در چهار سطح (کشت مخلوط افزایشی 100 درصد ذرت + 50 درصد ماش، کشت مخلوط جایگزینی 50 درصد ذرت+ 50 درصد ماش و کشت خالص ماش و ذرت) بودند. نتایج نشان داد تنش کم‌آبی (40 درصد نیاز آبی) باعث کاهش کلروفیل، سرعت فتوسنتز، مقدار رطوبت نسبی و سرعت تعرق در هر دو گیاه ماش و ذرت گردید. سرعت فتوسنتز ذرت در الگوی کاشت جایگزینی در مقایسه با کشت خالص ذرت 3/18 درصد بیشتر بود. غلظت کلروفیل ذرت در الگوهای کشت مخلوط جایگزینی و افزایشی به‌میزان 7/7 درصد بیشتر از کشت خالص ذرت بود. بیشترین غلظت دی‌اکسیدکربن زیر روزنه، دمای برگ و مقدار پرولین برگ ذرت و ماش در شرایط 40 درصد نیاز آبی حاصل گردید. کمترین ارتفاع بوته، ارتفاع استقرار بلال، قطر ساقه، قطر بلال، قطر چوب بلال، طول بلال، تعداد ردیف دانه در بلال، تعداد دانه در بلال و وزن صد دانه ذرت در شرایط 40 درصد نیاز آبی به دست آمد. بیشترین قطر ساقه، قطر بلال، طول بلال، تعداد ردیف دانه در بلال، تعداد دانه در بلال و وزن صد دانه ذرت از الگوی کشت مخلوط جایگزینی حاصل گردید. عملکرد دانه ذرت تحت شرایط 40 درصد نیاز آبی در مقایسه با 100درصد نیاز آبی به‌میزان 76/52 درصد کاهش یافت. همچنین با اعمال تنش کم آبی، شاخص برداشت ذرت کاهش یافت. بیشترین عملکرد دانه ذرت در کشت خالص ذرت (8/3945 کیلوگرم در هکتار) و مخلوط افزایشی (1/3875 کیلوگرم در هکتار) به‌دست آمد و کشت مخلوط جایگزینی کمترین عملکرد دانه ذرت (2700 کیلوگرم در هکتار) را به خود اختصاص داد. بیشترین عملکرد بیولوژیک و شاخص برداشت ذرت در تیمار 100 درصد نیاز آبی حاصل شد. بیشترین عملکرد بیولوژیک ذرت در کشت مخلوط افزایشی و خالص ذرت به دست آمد و کشت مخلوط جایگزینی دارای کمترین عملکرد بیولوژیک بود. در همه سطوح آبیاری، بیشترین عملکرد دانه و بیولوژیک ماش از کشت خالص به‌دست آمد و عملکرد دانه و بیولوژیک ماش در کشت مخلوط افزایشی و جایگزینی کاهش یافت. کمترین ارتفاع بوته (33/56 سانتی متر)، تعداد غلاف در بوته (89/36) و تعداد دانه در غلاف ماش (28/5) در شرایط 40 درصد نیاز آبی به دست آمد. بیشترین تعداد غلاف در بوته در الگوی کشت خالص ماش حاصل گردید. کمترین میزان روغن علوفه ذرت و بیشترین مقدار ADF و NDF در تیمار 40 درصد نیاز آبی حاصل گردید. نسبت برابری زمین در همه الگوهای کاشت ذرت و ماش تحت شرایط آبیاری مختلف بیشتر از یک بود و نشان‌دهنده برتری کشت مخلوط ذرت و ماش بر کشت خالص بود. کارایی مصرف آب گیاه ماش در دو الگوی کشت مخلوط افزایشی و جایگزینی به طور معنی‌داری کمتر از کشت خالص ماش بود. بهره‌وری آب ماش در کشت مخلوط جایگزینی به طور متوسط 23 درصد بیشتر از کشت مخلوط افزایشی بود. بیشترین بهره‌وری آب ماش در سطح آبیاری 80 درصد نیاز آبی و کشت خالص (3kg/m 51/0) اتفاق افتاد. بهره‌وری آب ذرت در همه الگوهای کشت با افزایش مقدار مصرف آب آبیاری کاهش پیدا کرد. نسبت برابری آب در همه سطوح آبی و دو الگوی کشت مخلوط بیشتر از یک بود که بیانگر برتری کشت مخلوط با مقدار آب کمتر نسبت به کشت خالص بود.