بیماری پاخوره گندم ناشی از قارچ Gaeumannomyces graminis var. tritici با تخریب سیستم ریشهای، جذب آب و مواد مغذی را مختل کرده و تهدیدی جدی برای کشت گندم در سطح جهانی محسوب میشود. از آنجایی که استفاده از قارچکشهای شیمیایی رایج، علاوه بر پیامدهای زیستمحیطی و سمی، منجر به ظهور نژادهای مقاوم شده است، این پژوهش با هدف جایگزینی روشهای کنترل سنتی با ترکیبات طبیعی، به ارزیابی توان بازدارندگی عصارهها و اسانسهای گیاهان بومی بر علیه این بیمارگر خاکزی و شناسایی ترکیبات مؤثر آنها پرداخته است. در این تحقیق، یک جدایه خالص از قارچ عامل پاخوره گندم با کد ثبت GenBank MH488732 برای آزمونهای آزمایشگاهی استفاده شد و اثر ضدقارچی عصارههای اتانولی پنج گیاه اکالیپتوس، آویشن، فراسیون، مریمگلی کبیر و تشنهداری، همراه با اسانسهای آویشن، زنیان، نعناع فلفلی و اکالیپتوس بررسی گردید. ارزیابی فعالیت بازدارندگی به روش اختلاط محیط کشت روی محیط PDA انجام شد و شدت مهار رشد بر اساس کاهش قطر رشد میسلیوم نسبت به شاهد سنجیده شد. همچنین برای شناسایی ترکیبات شیمیایی مؤثر، عصارهها و اسانسها با روش GC–MS آنالیز شدند. دادهها نیز در قالب طرح کاملاً تصادفی و با نرمافزار SAS تحلیل شده و مقایسه میانگینها با آزمون دانکن در سطح معنیداری 5 درصد انجام گرفت. نتایج این پژوهش نشاندهنده پتانسیل بالای ترکیبات گیاهی در مهار قارچ عامل پاخوره گندم است؛ بهطوریکه تمامی تیمارهای گیاهی رشد قارچ را کاهش دادند، اما عصارههای اکالیپتوس و تشنهداری و بهویژه اسانسهای زنیان و آویشن بیشترین اثر بازدارندگی را داشتند. در دستاوردی کلیدی، اسانس زنیان در غلظت 1000 ppm رشد میسلیومی قارچ را بهطور کامل (100٪) متوقف کرد و از نظر آماری عملکردی معادل قارچکش تجاری «کاربندازیم» نشان داد. آنالیز GC-MS حضور ترکیباتی نظیر تیمول، کارواکرول و منتول را به عنوان عوامل احتمالی این خاصیت ضدقارچی شناسایی کرد. در نهایت، به دلیل کارایی بالا و ماهیت زیستتخریبپذیر، اسانس زنیان به عنوان گزینهای مناسب برای جایگزینی یا کاهش سموم در مدیریت تلفیقی بیماری (IPM) معرفی شده است که البته برای کاربردیسازی، نیازمند مطالعات تکمیلی در شرایط مزرعه و پایداری در خاک میباشد.
