زهرا طهماسبی

عدس (Lens culinaris Medik) گیاهی ارزشمند از خانواده‌ی Fabaceae است. تنوع بالایی در عدس وجود دارد که بررسی آن‌ها را مهم می‌کند. تعیین ویژگی‌های ژرم پلاسم از نظر صفات مورد نظر، ایجاد جمعیت های اصلاحی را که برای دستیابی به اهداف خاص طراحی شده اند، تسهیل می‌کند. در این تحقیق 70 ژنوتیپ بین‌المللی و سه عدد شاهد (بیله‌سوار، کیمیا و محلی) در سال اول در قالب طرح آگمنت بدون تکرار و با سه تکرار برای شاهدها کشت شدند. در سال دوم، آزمایش ‌ها در قالب طرح لاتیس دارای تکرار کشت شدند. آزمایش در شرایط کاشت پاییزه در موسسه‌ی تحقیقات کشاورزی دیم (سرارود کرمانشاه) طی سال‌های 92-1391 و 93-1392 انجام شد. صفات مورد مطالعه در شرایط مزرعه شامل ارتفاع بوته، تعداد روز تا گلدهی و رسیدگی، تعداد غلاف در بوته، دوره‌ی پر شدن بذر، وزن دانه و عملکرد بود. بر اساس نتایج، صفات مربوط به عملکرد در ژنوتیپ‌های مورد مطالعه تنوع معنی‌داری داشت. در مورد ارتفاع بوته (ژنوتیپ‌های G21 و G8)، تعداد روز تا گلدهی (ژنوتیپ‌های G13-G17 و M2-M12)، تعداد روز تا رسیدگی (ژنوتیپ‌های M20 و M7-M12-M33-M24-G4)، تعداد غلاف در بوته (ژنوتیپ‌های G30 و G1)، وزن دانه‌ (ژنوتیپ‌های G29 و G294، M24 و M31) و عملکرد (ژنوتیپ‌های M22 و M26) در دو فصل به ترتیب جایگاه مناسبی نسبت به سایرین داشتند. بر اساس تجزیه و تحلیل خوشه ای، دو گروه (44 به 29 و 56 به 17 به تریبب در دو فصل زراعی) تشکیل شد که با هم از نظر تعداد و محل قرارگیری ژنوتیپ‌های مدیترانه ای، جهانی و شاهد تفاوت داشتند. تجزیه خوشه‌ای بر اساس داده‌های SSR نیز برای 30 ژنوتیپ منتخب نشان داد که آن‌ها در گروه‌های متفاوت از همدیگر قرار گرفتند. بر این اساس، ژنوتیپ‌های مشابه از نظر ژنتیکی در گروه‌های نزدیک به هم و ژنوتیپ‌های با اختلاف زیاد در فاصله‌ی دورتری از هم قرار گرفتند. طبق نمودار به دست آمده ژنوتیپ‌های 1، 18، 19 و 20 در یک گروه قرار گرفتند. ژنوتیپ‌های 6، 12 و 17 گروهی مجزا تشکیل دادند. ژنوتیپ‌های 2، 3، 13، 14 و 27 وضعیت متفاوتی نسبت به سایرین ایجاد کردند. ژنوتیپ 21 به تنهایی در یک خط مجزا قرار گرفت. ژنوتیپ‌های 5، 9 و 25 و ژنوتیپ‌های 8 ، 23 وضعیت مشابهی نشان دادند. در مورد ژنوتیپ‌های 15 و 22 و 26 موقعیت مشابه بود. همچنین، ژنوتیپ-های 4 و 17 و 10 و 30 نیز در یک موقعیت قرار گرفتند. در مورد ژنوتیپ‌های 16 و 24 این وضعیت تکرار گردید. ژنوتیپ‌های 11، 28 و 29 نیز هر یک به تنهایی در خط مجزا قرار گرفتند. به طور کلی، ژنوتیپ‌های مدیترانه‌ای وضعیت بهتری نسبت به ژنوتیپ‌های جهانی و شاهدها در خصوص صفات مورد مطالعه نشان دادند. بر این اساس، تنوع قابل توجهی از نظر صفات مربوط به عملکرد دانه در ژنوتیپ‌های مورد مطالعه وجود داشت که امکان انتخاب ژنوتیپ‌های برتر را فراهم می‌کرد. طی دو سال متوالی، ژنوتیپ‌های M22 وM26 از نظر عملکرد وضعیت بهتری نسبت به بقیه نشان دادند. همچنین، صفت تعداد روز تا گلدهی و تعداد غلاف در بوته نقش مهمی در تشکیل عملکرد دانه در شرایط کشت پاییزه نشان دادند.